(повесть)

(Басы 9-ншы, 11-нши, 12-нши, 14-нши, 16-ншы, 20-ншы номерлерде)
– Коьзинъ тийип коймасын, айлак сукланасынъ, – деп куьлди эркек.
Химиядан келетаган Тотайхан Яхьяевна да оьз соьзин коспага алгасады. – Ясты мактаган да уялар, яманлаган да уялар. Айлак та кеделерге сенуьв кыйын. Олардынъ
ланъкалары киселеринде, – деди кыскаяклы, Оьтебийке Сейпуллаевнадынъ мактавына разы болмагандай болып.
Бир зат язып турган Оьзбек Байрамович Тотайханга басын коьтерди.
– Сенинъ соьзинъ де дурыс, Тотайхан. Тек Казбек, меним ше, баскалардай тувыл. Бизим яслардынъ коьбиси терисликти эриккенликтен, яшавдынъ енъиллигиннен этедилер, – деп директор окытувшылардынъ баьрине де карады.
– Казбек булайына ашык юрекли, намыслы кеде. Ама яман яшавга корланып, тербиясыз оьскен. Ыргаклыда ол окытувшыларга не ыза салса да салатаган болган. Кене де бизде тез туьрленип баслады.
– Онынъ туьрленуьвинде Кокенеевадынъ ярдамы баьриннен де коьп, – деди Оьтебийке Сейпуллаевна. Онынъ соьзин Ильяс Керимович те йоьпледи.
– Мен де соны коьптен сеземен. Яхшыга йолдас болган мырадына етер деген керти зат.
– Кельдихан ман Язманбет те
– танъ аьдемлер. Бир таналарын сатып, уьстине кийим алганлар ястынъ, – деди баска бир кыскаяклы. Занъ согылганда, Казбектинъ акында тувып келеген хабар боьлинмеге амалсыз болды.
7-нши ноябрь эртенънен тынык эм йылы болып тувды. Куьнтувар бетти агартып, куьннинъ коьзи кызыл ялынлы нурларын ерге увыслап шаша эди. Саргайган эм бозарган шоьл де буьгуьн ясаргандай коьринеди. Кенъ такыр йол ман бараган машинге данъылдынъ маштак оьленлери кол булгагандай болып, ийиледилер, арада карсы келетаган бувылдык кумлар кийинген-ясанган аьдемлерди аяп, ериннен козгалмайдылар.
Аьдетинше, куьзги эм язлык байрамлары районнынъ басы Терекли-Мектебте оьтетаган эди. Мунда баьри авыллардан да парадка йыйыладылар, танысларынкардашларын коьредилер. Йылы оьбисуьв, шат куьлки, сагынышлы хабарлар байрам куьн кайсы муьйисте де сезбеге болаяк. Коьк-Тоьбеден шыккан биринши машинде уьйкен класслардынъ балалары бар эди. Олар Ногай шоьлдинъ акында занъыратып, йыр йырлайдылар, тоьгерекке шат коьзлери мен карайдылар. Йырдынъ соьзлери шоьлге яйылып, оьлен-шоьптинъ арасына тыгылгандай болады. Тек бир Казбек куьлкиге-йырга косылмай, туман баскан коьзлери мен узакка карай эди. Арада навасызланып коьз таслайтаган Зухрады да эслемейди.
«Эсине бир коьнъилсиз ойлар туьскен болар», – дейди кыз, ишиннен яны авырып. Казбектинъ коьз алдына ушынлай да алдынгы йыллардынъ байрамлары тизилисип келдилер.
Базарбай оьскенше, атасы Казбекти, Апузарга тынъламай, оьзи мен байрамга аькететаган эди. Ама иниси бес ясларына еткенде, яска сан тиймей баслады.
Бир йол, бесинши класста окыйтаган заманда, Казбек парадка тынъламай кетти. Ашувга, кедединъ Терекли-Мектебте оьзи билген кардашлары да йок эди. Ас казаны улып юрген шакта калаш ашап турган Базарбайды эследи. Инисининъ кисесинде калган 50 каьпигин тилеп, оьзи де калаш алды. Ама уьйге келгенде, сол элли каьпик элли ерин систирди.
Ыргаклыдынъ балаларын коьреегин ойлап, Казбектинъ эртеректен юреги телезийди.
«Кайдай коьзлери мен мага карарлар, не деп айтарлар? Оьзимди кайтип юритейим экен?» – деген ойлар ман уьйкен, кенъ ерге тоьселген, тереклерге иши толган авылга келгенин эслемей калды.
Маьшиннен туьскенде де ойланып турды, сонъ Зухрады коьзлери мен изледи. Кыз кишкей балаларды сырага туьзбеге вожатыйга коьмек бере эди.
– Ярдамласпага ярайма? – деди Казбек янаса келип. Вожатый эрек тайганда, кыздынъ кулагына энъкейди. – Зухра, буьгуьн бирге юрермиз, аьруьвме? Бейтуллага тилеп, суьвретке де туьсермиз.
Митинг озгарылып турганда, Казбек Ыргаклыдынъ ясларын коьзлери мен билдиртпей излей эди. Болса да, Зухра тез анълады.
– Бирге барармыз, мени мен авылынъды таныстырарсынъ, – деди кыз, уяла берип.
Йыйын кутылган сонъ, Казбек пен Зухра Ыргаклыдынъ ясларына янастылар.
– О, биз кимди коьремиз! Казбек пе бу? – деди бир бийик бойлы караборан яс йигит.
– Кызлар, кеделер, карашынъыз! Казбекти коьреек куьнимиз де бар экен, – деп кышкырды орта бойлы, йылтын кара ток бетли кыз. – Калай туьзуьв болып калган! Янындагы ким!?
Баьри де янасып, келеген яска коьз айырмай карайдылар. Саз туьсли кадалган шалбыры, аягындагы янъы ботинкалары, алды сыдырмалы кара курткасы, шалбырынынъ туьсиннен келген клетка юн шалы – баьри заты да тез илинди балалардынъ коьзлерине.
– Бир аьруьв болып кийинипти. Акша кайдан тапкан экен?
– Кызы да бар. Калай туьрленген-ав Казбек! Солай ыспайы болган болаяк ол?
– Юрисине дейим туьрленипти, карашынъыз!
– Яман, яман дейтаган эдилер баьри де. Яман болган болса, сондай сылув кыз янында юреекпе эди?
– Ол ша яман болмаган, Апузаралардынъ куьнаси оны сондай атакка калдырган.
Кызлардынъ ызгы соьзлерин Казбек эситпей болмады. Яслар шав-шувласып, оны кушаклап басладылар. Зухрага да аягыннан басына дейим карайдылар.
– Сага Коьк-Тоьбединъ авасы келискендей коьремен, – деп караборан яс йигит Казбекти кенъ явырыннан какты. – Ыргаклыды муткан болма?
Соравды кайдай маьнеде бергенин анълар уьшин, Казбек ога касларын туьйирип, тувра карады.
Яс йигит, ийменгендей болып, коьзлерин акашты. Омыравы куьбедей болса да, ол да Казбектен коркатаган эди. Соравларды баскалар берип басладылар. Окувын, яшавын, ял алувын – баьрин де сорайдылар. Яслар бир аз солыкларын баскан сонъ, Казбек сорап баслады.
– Базарбай келмеген болаяк? – деп аьжейипсинди агасы.
– Анасы оны маьшиннен туьсирип алып калды. Не уьшин экенин анъламадык, – деди баягы орта бойлы кыз, билсе де, себебин айтпай. Ама Казбек оьзи анълап биткен эди.
Яслар тоьмен карап, уьндемей калдылар. Сол заман Казбек артына бурылды. Сонъ коьзлери аьлеметше йылтырап, Зухрады баскаларга янастырды.
– Таныс болынъыз Зухра ман!
Меним авылдасым эм йолдасым. Бир класста окыймыз, – деп Казбек, ян-ягына куьлемсиреп карады. Сол ара ясларга Рашидхан, Бейтулла эм Сыйлыхан янастылар.
– Биз сизди кайдан да изледик. Айтпай неге кетесиз? – деди Сыйлыхан кыймасын колтыклап.
– Суьвретке аламан экевинъизди, шыгынъыз булай, – деп Бейтулла Казбек пен Зухрага ойланмага да бермеди.
– Йолдасы тувыл, юретаган кызы экен, – деп куьрсинди орта бойлы кыз, кыймасларына карап. Суьвретке туьскен сонъ, йолдаслары ман аманласып, Казбек янъы тенълери мен кетти. Ыргаклыдынъ яслары онынъ артыннан куьезленип эм куьнлеп карай эдилер.
– Эй, дос, аман юрисинъме?
– деди Казбекке алдыларыннан шыккан уьш уьйкен кеделердинъ бириси. Ол «сербет сувдан» увыртлагандай коьрине эди. Шанъга баткан каьртуьзи де бир якка кыйсайган.
Казбек олардынъ колларын артык соьзсиз сувык кепте алды.
– Юр, ресторанга барайык. Шекеге бираз салармыз, шабаклар ман аьдем юреме? – деп баягы кеде Рашидхан ман Бейтуллага ыржайып карады.
– Шабакты коьрсетермен мен сага, аьли ок туьс йолынъа, – деп Рашидхан кыршынды. Сонъ йийренгендей болып бурылды. – Пайда этсенъ, сасык тислеринъди юв.
Каьртуьзин тоьмен басып,
кызыгы бар кеде коразланды. Эки йолдасы оны тез туттылар. – Ыргаклыды муттынъма?
Буьлип-куьлип яшаган куьнлеринъди эске алмайсынъма? – деди коразланган яс, Казбекке ашувлана берип. – Бизи мен бирге таьмеки тартып, аракы ишип юрегенинъди…
– Аман турганда, коьзден йойыл. Сав еринъди калдырман, – деп Казбек ога ювык янасты.
Йолдаслары кызыгы бар кедеди суьйреклеп алып кеттилер. Яслардынъ кувнак юзлери салкынланган эди. Рашидхан кетип бараганлардынъ артыннан суьймей карайды,
Бейтулла болса, Казбекке акырын коьзлерин коьтереди. Шырайы агарып, Казбек уьндемей эди. Белки, кызлар болмаган болса, яс оьшин алмага шалысар эди. Онынъ ойларын анълап биткен Зухра кедединъ колыннан ыслады эм баьрине де куьлемсиреп:
– Сол тентек уьшин аьдем коьнъил бузама? Юринъиз, ат шабыска барайык. Онда бизим совхоздынъ коьк шал аты да ювыраяк, – деди, оьзи алдыга ымтылып. Казбек кызга разы коьзлери мен карады.
Сен – меним кедем Яслар халк йыйылган ерге янастылар. Аьдем коьпликтен ат шабысаяк ер коьринмей эди. Бир топар эркеклердинъ ериннен оьтип бараганда, яслар «Казбек» деп шакырган сести эситтилер. Буларга карап бийик бойлы, узын аяклы, шинъирейген коьзли, арасына ак кирген карашаш киси, аякларын туьз баспай, абытлады.
– Казбегим, сени коьреек куьн де бар экен. Кайдан шыктынъ, амалым? – деп эркек ясты кушаклады, эсирик юзиннен коьзясларын да суьртип алды.
Казбектинъ шырайы сувык эди.
Ясларга:
– Сиз бара турынъыз, мен артынъыздан кувып етермен, – деди кеде туьрленген сеси мен. Йолдаслары уьндемей оздылар, тек Зухра эки-уьш кере артына бурылды. Кыз Казбектинъ онъайсыз турысын эм онынъ аркасында эркектинъ колын коьре эди. «Атасы болса ярайды. Казбек оьзин калай каты тутады. Неше айтса да, атасы ша, олай ярайма? Ким биле, оьпкеси айлак куьшли болар», – деп Зухра Казбектинъ кылыгын анъламай эди.
Эркек, ушынлайын да, ястынъ атасы эди. Кедесине энъкейип, кенъ явырынына колын салып, Адильхан оьзининъ яшавына шагынып баслады.
– Атанънынъ ислери осал, увылым. Мен оьз уьйимде куьшик шаклы сый таппайман. Ол яман албаслы пише мени, халктан уялмаса, тирилей ашар экен. Балалар да мага тынъламайдылар, анасы ман косылып силкилейдилер. Аьне солай меним яшавым, куватым, – деди эркек, коьзлерин сыпыра турып.
Казбек адалай эди. Атасынынъ соьйтип ашык соьйлегенин кеде биринши йол коьрип туры. Аьдетинше, Адильхан увылын аьдемге санамайтаган эди. «Меннен сонъ сени мукаят та колына алган экен Апузар. Аьне не затка аькеледи осаллык», – деп Казбек ойланады.
Болса да, атасына бир зат та айтпады. Кедесининъ уьндемей турувына эркек оьпкеледи.
– Сен туьрленипсинъ, Казбек. Атанъ ман соьйлегинъ де келмейди. Язманбет алар тил беретаган болмасын.
Ездесининъ атын эситкенде, Казбек ашувланды.
– Баьрининъ де аьдемшилиги оныкындай болгай эди. Оьз увылыннан артык сыйлайды мени.
– Сыйлай болар, сыйлай болар.
Оьзим айта койдымтагы, сис киргир тилим. Ашувланма соьзиме, – деди Адильхан оькингенин билдирип. Сонъ бираз ойланып, каты куьрсинди. – Олар сага кайдай аьруьв болсалар да, сен оьз уьйинъди мутпага керек тувылсынъ. Атанънан ким аьзиз болаяк
сага?
– Меним уьйим йок. Етим экенимди коьпте билгенмен, – деп Казбек атасына катерсиз карады. Адильхан басына сувык сув куйылган аьдемдей, дирилдеди.
– Казбек, увылым, сенинъ айтатаганынъ не? Ол уьйде ананъ муьскин турган, сен дуныяга энгенсинъ. Яслык айттырады сага ол аявсыз соьзлерди. Кой, амалым, меним юрегимди авыртпа, – деди ол муьсиревли сеси мен. –Тувганнынъ оьпкеси бар да, кеги йок.
Оьзек те, бизге оьпкенъ бар болар сенинъ, кайырмас, заман ман баьри зат та мутылар. Оьзи болса иши куьйип ойланады: «Уьйден шыкпа ятып, бавыры ката койыпты. Энди ийменеекке усамайды. Яман темирши яныннан тоьлер деген мен болдым аьли». Ашувыннан эки-уьш кере туькирип те алды.
Казбек, юзи катып, уьндемей эди. Ога караган сайын атасынынъ эси сасады.
– Кой аьши, бар йолдасларынъа, тек сонъгы соьзим: атанъа яманлык ойласанъ, йолынъ болмас.
Сен – меним кедем! Кайда юрсенъ де, мутпа соны, – деп Адильхан
коьзлери ясланып, кедесине ялынышлы карады. Сонъ кетип бараган ястынъ артыннан коьзлерин айырмай карап калды.
Ким уьшин якластынъ?
Каранъа туьсип баслаганда, Коьк-Тоьбе авылдынъ яслары кетпеге аьзирлендилер. Кишкей балалар эм уьйкен аьдемлер тиелген эки маьшин коьпте кетип кутылган. Тек уьшинши коьликтинъ тоьгерегинде яслар шавшувласадылар. Коьбиси кайтпага алгасайды, шофер да шамланады, ама оныншы класстынъ окувшылары йойылган йолдасын куьтедилер. Излеп кеткен Рашидхан ман Бейтулла да келген йок эдилер.
– Белки, авылына кайткандыр, а биз мунда бас авыртып олтырамыз, – деди шофер ашувланып.
– Ондай ойы йок эди Казбектинъ. Биз оны ман сав куьн юрдик ше, – деп Сыйлыхан баьрин де ынандырмага алгасады.
– Сага ол баьри ойларын да айткан болаяк, – деди тогызыншы класстан бир кеде селекелеп. Баска бир кеде куьлди.

Бийке Кулунчакова
(Ызы болаяк)