«Шоьл тавысы» республикалык газетамыздынъ редакция коллективи белгили ногай фольклоршысы, ДР ат казанган маданият куллыкшысы Тагир Акманбетов, А-Х.Джанибеков атындагы орта мектебининъ ногай тил эм адабиатынынъ окытувшысы, РФ ат казанган окытувшысы Зухра Мавлимбердиева, сол ок мектебтинъ ногай тил окытувшысы, шаир Джамиля Аманбаева ман йолыгысты. Бу шара Россия Президенти Владимир Путиннинъ Указы ман беркитилген янъы патшалык байрамы – 8-нши сентябрьде Россия халкларынынъ тиллерининъ куьнине багысланып оьтти.

Оьткен йолыгыстынъ бас темасы тувган ногай тилин саклав, окытув эм оьрлентуьв, тилдинъ оьсип келеяткан несиллерде патриотизмди, Тувган Элге суьйимликти тербиялавда туткан орыны акында маьнели соравларды ойласув эди.
Йолыгысты баслаятып, газетадынъ бас редакторы Эльмира Кожаева аьр бир аьдемнинъ эм аьр бир халктынъ оьз тувган тили барлыгын белгиледи. Соны аьр ким де билмеге борышлы. Сол тилде онынъ ата-бабалары соьйлеген, оьсип келеяткан балалары соьйлеек. Ана тилимиз – ол биз эрте балалыгымыздан алып тоьгерегимизде эситип келетаган тил. Аьр бир халкта оьзининъ тили бар. Тувган тилимиз – ол маданиятымыздынъ эм аьдетлеримиздинъ бияласы, бизим асабалыгымыз, халктынъ ян-коьнъили.
«Тилдинъ йойылув маьселеси аьлиги заманда тек ногай халкынынъ маьселеси тувыл, ама бизим миллетимиз уьшин тилдинъ йойылувы халктынъ йойылувына тенъ болады. Сонынъ уьшин де биз буьгуьн аьли уьшин санавлы аьдемлер, ама сонъында октябрь айында тоьгерек стол уйгынлармыз, сога бизим яратувшылык интеллигенцияды, ана тил окытувшыларын, районнынъ билимлендируьв боьлигининъ етекшисин эм баскаларды шакырармыз. Биз буьгуьн де бу шарады оьткермеге болаяк эдик, ама коьплер аьли отпускта болганын эске алып, йолыгыс озгармага токтастык», – деди Эльмира Кожаева.
Шарадынъ катнасувшылары алдынгы совет йылларында баслангыш классларда баьри окув сабакларды да ана тилинде окыйтаганын эскердилер. Ол зат орыс, оннан сонъ шет эллердинъ бир тилин де уьйренмеге буршав бермеген, сол тиллер бойынша сонъында патшалык сынавларын да бергенлер. Берип болмасанъ – орта билим акында аттестат алып болмайсынъ. Тек ызгы йылларда эндиги тувган тил бойынша сынавлар юритилмейди, ол да аз десенъиз, мектебте ана тилдинъ дерислерин де эки кереге кемиткенлер. Сол зат, элбетте, оьзининъ ызын калдырмай озбаган. Буьгуьнлерде бизде тувган тилин билмеген экеш тувыл, оьз ата-баба тилинде оьзининъ уьйинде соьйлемейтаганлардынъ сав бир несили оьсти. Бу ерде газетадынъ яваплы секретари Любовь Уразаева, окытувшы Джамиля Аманбаева эм баска ортакшылар тувган тили эм адабиаты бойынша патшалык сынавды мектеблерге кайтарув керегин белгиледилер. Бу абыт тилди уьйренуьвде окувшылардынъ яваплылыгын коьтерер, орыс тили мен бирге оьз халкынынъ маданиятын, тарихин, аьдетлерин аьруьв билмеге амал берер. Ногайлар – Россиядынъ бурынгы эм тамырлы халкларынынъ бириси.
Редакция хабаршысы, Дагестан Язувшылар союзындагы ногай адабиат секциясынынъ етекшиси Гульфира Бекмуратова тувган тилди уьйренуьв соравы аьел яде мектеб оьлшеминде шешилип болмайтаганын, сол тек йогары, олай дегени оькимет оьлшеминде шешилмеге керегин айтып белгиледи, неге десе окытув эм тербиялав программалары эм планлары оьр власть органларында шешиледилер.
Бу ерде Г.Бекмуратовадынъ соьзлерин коьпйыллык педагогикалык ис стажы болган сулыплы окытувшы З.Мавлимбердиева быйыл 1-нши сентябрьден алып мектеблерде янъы йорык киргистилуьви акында айтувы ман йоьпледи. Онынъ соьзине коьре, эндигиден армаган тувган тилди эм шет эллер тиллерин окытув ата-аналардынъ ыхтыярына коьре юритилеек. «Бизде, кайтип ойлайсыз, баьриси де, менимше, ана тилди уьйренуьв керек тувыл деп аьризелер язарлар. Бизим республикамыз эм сав коьпмиллетли Сырт Кавказ сога макул боларма экен?» – деди ол тынышсызланган тавысы ман.
«Алдын да солай болганша, тилди ата-аналардынъ ыхтыяры ман уьйренгенлер», – деген явабын берди ога шарадынъ катнасувшылары. «Ама ол йылларда ата-аналарда патриотизм сама бар эди!» – деди З.Мавлимбердиева.
Бу соравга толы явап деп Гульфира Бекмуратовадынъ айткан соьзлерин белгилемеге болады. Ол мундай аьлде бу ерде кери карар алув керек деди, олай дегени мектеблерде тувган тиллерди уьйренуьвди аьр бир окувшыдынъ борышы этип.
Тагир Акманбетов тувган тиллердинъ йойылып барувы тек ногайлардыкы тувыл, солай ок баска Дагестан халкларынынъ да маьселеси болады деп белгиледи. Бизим коьпмиллетли республикада оьмирлер бойында тынышлыкта эм бирге 40-ка ювык миллетлер яшап келгенли аьвелде миллетлер ара аьллесуьвдинъ бас тили деп кумык тили саналган болса, аьлиги заманларда сондай тил деп орыс тили саналады. Сол ок заманда бизим буьгуьнги дуныямызда глобализациялык эм миграционлык ислери юрип турганда, ерли яшавшылардынъ элимиздинъ баска регионларына кетип ислеви де ана тилди уьйренуьвге оьз оравлыкларын салады. Бу ерде маданият боьлигининъ редакторы Галима Курганова сондай енъил болмаган аьллердинъ оьзинде де тувган ерлериннен узакка кеткен кайсы бир ата-аналар оьз балалары ана тилин билсин эм уьйренсин деп куьш салатаганлары акында тири мысаллар келтирди. Онынъ айтувы ман, 2000-ншы йыллардынъ басыннан алып Сургутта яшайтаган эм куллык этетатаган ердеслеримиз оьз тиллерин мутпайдылар эм соны балаларына да уьйретедилер. Ол зат, бир соьзсиз де, биз эгер миллет тилимизди, бай маданиятымызды, аьдетлеримизди билмеге эм сакламага суьйсек, соны билип те эм саклап та болаягымызды аян кебинде коьрсетеди.
Йолыгыстынъ катнасувшысы Джамиля Аманбаева тагы да бир маьселеди аянлап белгиледи. Ол Терекли-Мектеб авылдынъ «Ногай Эл» балалар бавында тербиялавшы болып ислейтаган заманда бу мектебке дейимги балалар учреждениесининъ коллективи саьбийлер оьз тилин билсин, баалысын эм суьйип алсын деген ниети мен коьп куьш салатаганы акында хабарлады. Балалар да оьз миллет тилинде бек аьруьв соьйлеп те, ятлавлар окып та эм йырлап та уьйренедилер. Болса да таркавлар куьнлери басланганда, балалар оьз уьйлеринде ата-аналары ман турган сонъ, кайтып бавга келгенде, тувган тилин туьп аягыннан мутып келедилер. Бу ерде оларды тагы да кайтадан тилге уьйретпеге туьседи. «Мине сондай пашман аьллерде яшаймыз», – деди Д.Аманбаева.
Шарады тамамлай келип, Эльмира Кожаева тувган тилге суьйимлик аьелден, тувган уьйден басланмага керегин белгиледи. Ол бир неше йыллар артында Турцияга барганда, сонда яшайтаган ногайларда конакта болганы акында айтты. Муннан эки юзйыллыклар артында бу элге (Турцияда патшалык тили деп туьрк тили саналады) бизим элден коьшип кеткен халкымыздынъ бир кесеги аьлиге дейим де оьз уьйлеринде ногай тилинде соьйлейдилер, халк аьдетлерин, уьйшилик аьллерин, кийимлерин, миллет асларын аьзирлевди аявлап саклайдылар. «Мине сизге бизим туьрк ногайларында коьрген бек ийги мысаллардынъ бириси: баьри зат та тувган уьйден, аьелден басланады. Аьел ишинде, эгер оьз миллет тилинде соьйлейтаган болса, соны баалап эм суьйип, бурынгы эм аьлиги заманлардагы миллет баьтирлери мен, оьз бай тарихи эм маданияты ман оьктемсип болатаган болса, сондай халк бир якка да йойылып болмайды эм оьмирлер бойында яшап тураяк. Келинъиз, биз де алгасамай, шыдамлы сабыр кепте оьз тувган тилимизде аьр бир ногай аьелинде, аьр бир уьйде соьйлейик эм соны суьйип билейик», – деди Эльмира Кожаева.
Йолыгыстынъ катнасувшылары хыйлы заман узагында оьз ойлары, ниетлери мен боьлистилер, тувган тилди саклавдынъ эм оьрлентуьвдинъ маьселелерин шешуьвдинъ йолларын коьрсеттилер, коьтерилген сорав бойынша яшавдан аян мысаллар келтирдилер.
М-А.Ханов.
Суьвретте: йолыгыс аьсеринде.