Аьдем, аьдет, касиет… Бу тек соьзлер тувыл. Аьр кайсысы да кенъ кулланылатаган, маьнеси де бек уьйкен, аьр эситкенди терен ойландыратаган соьзлер боладылар.
Аьр кайсысын айырым алып карасак, аьдем оьз бактысында уьйкен йолды оьтеди, кыйынлыклар ман яхшылыкларды басыннан оьткереди, бир ерде дурыс,
баска ерде янъылыскан абыт алады.
Аьдет, ата-бабаларымыз- дан сакланып, несилден-несилге берилип келеди, бир ерлерде янъылары киреди, соны да аьдем тутады яде тутпайды. Тутпаганларга халк арасында «коьргенсиз», «кылыксыз», тагы да сондай осал касиетли экенин коьрсететаган соьзлер айтыладылар, олар акында питне соьзлер
де экинши аьдет тутпаган инсан шыкканша айтылады, сонъ, аьдетти бузган экиншиге яман «тиллер» каратыладылар…
Касиет те аьр кимде оьзиндики. Бирев авылдастынъ, ювыктынъ, дос-кыймастынъ яхшылыгына, уьстинлигине суьйинеди, баска, мен алдыда келтиргенлерде
ийгилик болса, куьншилигиннен «бугынып», оьзи «оьлмеге» карайды.
Солай болганда, ийги касиет аьдемнинъ савгасы, яман – баьлеси, оны артка тартатаган, савлыгына, бактысына зыян келтиретаган зат болады.
Аьли меним баслаяк болатаган соьзим, мен йогарыда келтирген белгилер мен тар байланыслы деп ойлайман.
Бизим аьр кайсымыз да тойлар, мерекели кешликлер, кайдай да бир яхшылыклар оьткеремиз. Аьлиги заманларда солардынъ белгиленуьви, озувы да туьрленген. Бир 25-30 йыл артта аьелде той болаяк болса, аьзирликти (уйгынлавды) сав авылдынъ яртысы коьретаган эди десем, оьтирик тувыл, тойшылайды – савлай авыл. Олай дегеним, бирев савытсавранын, баска – ерге, тоьрге тоьселген, столларыннан яювларын алып келетаган эдилер…
Бу куьнлерде кызды алув, кыз беруьв аьдетлери, тойды озгарув йорыгы тамырыннан туьрленген. Энъ де баслап, той азбарда болмайды, келинди коьрсетуьв, бийитуьв банкет залында болады, конакларымыз да тувралап сонда барадылар. Куда куда ман да сонда танысады, кызды берген аьел ясуьйкенлери, тойдан сонъ кеде бет шакырып алса, кыздынъ кайдай ерге, аьелге туьскенин, конак болып барганда, коьрсе коьреди, шакырмаса, юрттан кеткен кыздынъ янъы юрты кайда экенин де билмей, оьлип кететаганлар да аз тувыл. Сол да катнастынъ уьзилуьвининъ бир себеби тувыл ма?
Аьлиги заманларда озгарылатаган тойлардынъ да ярасыклыгы аз тувыл, соны да белгилемей болмаймыз. Банкет залында оьтуьвдинъ де ийги ягы бар, аьдемлер маданияты да коьтерилген, тек ийги касиетлери тоьменленген, немец миллетли аьдемлерге усап та барамыз…
Ийги дегеним, явын, шашын астында конакларымыз калмайды, куьннинъ иссилигинде «иримеймиз», кырда ава шартлары туьрленип, осал курылган уьйлердинъ тоьбелери ушаятыр болса да, занъыраган той оьтеди, кырда болган зат бизге авара тувыл, шанъы шыкпай, кафель уьстинде сыргалай келип, биюв оьтеди. Аьлиги тойларда меним коьнъилимди коьтеретаганы, мендей нешев де соны тынълап, куьлемсирегендир деп ойлайман, тамадалардынъ той баслав шагы: «Коьпти коьрген атайлар, коьп соьз билген анайлар, мойнына мойшак такпай, бриллиант таккан аьруьвлер», – деген соьзлери. Сол соьзлерди терен маьне берип тынъласанъ, яшавдынъ ийгиленуьвин, тилдинъ байлыгын да коьрмейсинъме?!
Макаламды бу темага багыслаганым босына тувыл. Сол темады коьтермеге мага себеп болганы
– тамада исин заьлим заман узагында бардырып келетаган, ногай халкымнынъ талаплы артистлерининъ бириси, миллет маданияты ман коьзин ашканда таныс болган Мурат Умар увылы Ваисовтынъ: «Ногай миллетли аьдемлер ишинде – тойымды ногай тилинде юритпе! – дегенлер де болганлар»,
– деп айтканы, мени булай тувыл, ясынок ургандай этип, «шалкамнан» йыкты. Онынъ билдируьвине коьре, сондай аьдемлер саны бирев, экев тувыл экен, заман ман бирге оьсип те бараякка усайды.
Сол бизим халктынъ маьселеси тувыл, уьйкен баьлеси …
Бу аьл не зат акында айтады, оьзек те, тилди билмев мен байланыслы болады. Анълаймыз, эгер той эки туьрли миллет арасында болатаган болса, кызларымызды, увылларымызды уьйлендиргенде, орыслар ман, тавлылар ман яде сондай баска, тилимизди анъламайтаганлар ман кудалык тутатаган болсак.
Айтып озайым, танысларым ишинде казах миллетли эр кисиге барганы бар, ол эрининъ ювыкларында коьп яхшылыкларда болады (аьли янъы технологиялар заман) ватсап мессенджеринде, статусларда коьп билдируьвлер коьрсетиледилер (сол да аьдем касиетин коьрсетеди – бирев бир етимиси мен мактанады, баска кайгысы ман боьлиседи, уьшинши ярасыклыкты коьрсетеек ниети мен), солар ман бизи мен де боьлиседи. Соьз олардынъ аьдетлери, тойларынынъ
озувы акында – баьри зат та: йырлары, ойынлары, аьдетлерининъ коьрсетилуьви оьзлерининъ тувган тиллеринде. Сол тувыл ма энъ де кызыклысы. Оларда баьриси де: баласы да, бакасы да оьз тилин биледи эм сувдыратып соьйлейди. Меним доьнме халкым (аьйип этпесин тилди мутпайтаганлар эм аьвлетлерине де соны этпеге ыхтыр бермейтаганлар) кимди коьрсе, соныкы бола кояды. Туьрк тиллиди коьрсе, соны ман тувыпоьскендей де болатаганлар да аз тувыл. Неге оьз тилимизди мутпага керекпиз, тойлар не уьшин орыс тилде оьткерилмеге керек, янынъыз неге авырымайды?!
Оьз миллетин сыйлайтаган аьдем, баска тилде соьйлейтаган аьдем мен бактысын байласа да, тилин сакламага суьйсе, сайлаганы ман да ана тилинде соьйлеп, соны да ногайшага уьйретеди. Мысал Ногай районымыздынъ Куьнбатар авылында бар, оьз кулагым ман эситкенмен, орыс хатын ногайларга келин болып туьскен деп ойлайман, тап-таза ногайша соьйлейди, не шаклы даргинлер бар ногайларга эрге барып, ногайша соьйлейтаганлар. Баска миллетли аьдемлерди тилимиз кызыксындырганнан сонъ, онынъ да бир заты – ярасыклыгы, бир татувы бар…
Ойланайык, тойларымыздынъ оьтуьвин сама орысшылатпага асыкпайык…
Г.Сагиндикова.
