Уллы Аталык согысы… Сол каарлы, мынълаган аьдемлердинъ яшавы курман болган шактан да 81 йыл оьтип барады… 1941– 1945-нши йыллар тарихтинъ айырым кесеги де болады. Сол шактан алып биз Йигитлик, Эрлик, шынты дослык… деген соьзлер мен ювык таныс та боламыз.

1418 куьн эм туьн узагында созылган Уллы Аталык согысы бир неше мынълаган аьдемлердинъ оьмирлерин кыскарткан, не шаклы балалар ата-аналарсыз етим болып калдылар…
Сынавлар: ашлык, яланъашлык… Оьтти баьри кыйынлыклар да. Сонда да занъырады йырлар, тувдылар яратувшылык асарлар. Йигитлердинъ баьтирлиги эм эрлиги калды тарих бетлеринде, таварыхларда.
Сол йылларда шынты йигитлик коьрсеткенлер санында бизим ердеслеримиз де аз тувыл эдилер. Тарих бетлерин актарамыз: фронтка кеткен 2560 аьдемлерден Уллы Енъуьв мен кайтканлар саны айлак аз, баьриси, аяк- колсыз, сакат болып 520 аьдем кайткан. Солар согыстан сонъгы йылларда да уьйлеринде олтырып турмадылар: колхозларда, совхозларда элдинъ оьрленуьвине уьйкен уьлис костылар, оьзлерининъ аьеллерин курдылар, балаларын татымлыкта, тил бирликте, Элди суьйип уьйреттилер, тербияладылар. Аьлиги заманда олардынъ тувдыклары тагы-тагы Элге яв шапканда, аталардынъ йигитлигин асабалык этип, тувган Аталыгын коршалавга турдылар.
Сога мысал – Ногай районымыздынъ Куьнбатар авылынынъ асыл яшавшылары – Шекировлардынъ аьели. Уьйкен атайлары Язманбет Шекирович Шекиров – Уллы Аталык согысынынъ сыйлы ветераны, аьскерлик аьрекетин Узактагы Куьнтуварда, Мерецкий маршалынынъ армиясында мергин полкында бардырган. Язманбет Шекирович Уллы Аталык согысында басыннан алып ызына дейим тувыл экеш, оннан сонъгы йыллар да эр борышын толтырган. Ол аьскер сырасына 1941-нши йылдынъ карагыс айынынъ 21-нши куьнинде кетип 1947-нши йыл тувган юртына кайтады. Яшав оьмирининъ 6 йылын элди коршалавга багыслав – сол тувыл ма Элин суьюв эм ога алаллыгын беруьв деген?!
Аьлиги заманда атайдынъ коькирек белгилери – шынты йигитлиги мен казанылган, «II дережели Уллы Аталык согысынынъ ордени», «Японияды енъгени уьшин», «Йигитлик эм йигерлик уьшин», «Жуков» эм Уллы Аталык согысынынъ мерекели йылларында берилген медальлери уьй архивинде сакланады.
Уллы Аталык согысы биткенли аз заманлар оьтпедилер. Бар аьдемлер сол шаклы яшав оьмир берилмегенлер де: бирев яшайды 50 йыл, баска– 80, 90, биревлер айлак яслай да оьлип кетедилер… Бу ойымды билдируьвим, тенълестируьв уьшин.

Уллы Аталык согысы биткенли 80 йылдан артады, сол шаклы йыл кеткеннен сонъ, Язманбет Шекирович Шекировтынъ унык кедеси Джалиль Кадирбердиевич аьел архивине тагы да бир «Жуков» медалин косты. Медаль акында билдируьвди социаллык тармаклардан излестирдим. Бу патшалык савгага тек йигерли эм йигит аьдемлер тийисли
боладылар деп белгиленеди. Оьктемлик тувыл ма? Уллы Аталык согысында атайы тийисли болган, бу куьнлерде сол сыйлы савгады уныгы согыс спецоперациясында йигитлик коьрсетип, тийисли болды. Джалиль авыл еринде тувып-оьскен йигит болады. Балалык, яслык авыл еринде оьтти.
Джалиль атайынынъ хабарларын коьп эситкен бала болады: яшав акында маслагатлар, тербиялав мысаллар… Ама согыс акында коьп хабарламайтаган болган атай, тек бир соьзи болыпты «Сол кыйынлыкларды, авырлыкты кайтадан Алла-Таала коьрсетпесин, бек авыр заманлар эдилер…
Келди кыйын шак элге, тагы да турды йигитлер Аталыкты коршалавга.

Солар ишинде Шекировлардынъ тукымы тагы да эситилди. Джалиль Кадирберди увылы – мобилизованный аьскершилер санында. СВО еринде тийисли аьлде оьзининъ алдына салынган аьскер борышларын толтырады, 2022-нши йыл басланган ога бу аьрекет, эки кере яралы да болды: эмленуьв эм тагы да коршалавшылар сырасына турады…
Мен йогарыда келтирип оздым, ол яв ман куьресуьвде коьрсеткен йигитлиги уьшин тийисли болган патшалык белгисиннен баска болып, Льгов каласын босатувда ортакшылык эткени уьшин кала администрациясынынъ Разылык хатына тийисли болган, оннан баска болып, ердесимизге «Курск областин явдан босатув уьшин», «Курск областин коршалавшы», «Коркыныш билмеген сырт аьскершиси» медальлери де тапшырылган.Ол атайынынъ асабалыгын алалык пан яклап келеди – шынты йигит баьтирлерше яв ман куьреседи. Уьйде Джалильди атасы Кадирберди мен анасы Арапа, ян косагы Фаризат, увыздай таьтли балалары Алтын ман Азамат саклайдылар. Ол болса, тувганларын, аьелин «Менде баьри зат та ийги деп» куьн сайын юреклерине рахатлыкты эндирип, тагы-тагы яв ман куьрес бардырады.
Уллы Енъуьвининъ 81-нши язлыгын белгилеймиз. Ким биледи алдыда бизди не куьтетаганын. Джалильдинъ, бу куьнлерде согыс спецоперациясынынъ катнасувшысынынъ атайы Язманбет Шекирович, Уллы Аталык согысынынъ ветераны, уныгы да ондай болып, коршалавшылар сырасында Элин яклавга шыгаягын ойлап та карамагандыр, ама онынъ йигитлиги болган ога ийги коьрим, бу ерде шек те йок. Алдыда тек ярык куьнлер коьп болсынлар. Меним аьлиги йоравым, Джалильге эм сондай бизим йигитлеримизге, аман-эсен тувган юртка Енъуьв кайтып, баьримизди суьйинтсинлер деген йоравымды этемен.
Язманбет Шекирович Шекиров оьзининъ балаларына, уныкларына ийги коьрим болып калмай, немерелерине де йигитликтинъ уьлгиси болган.
Язманбет Шекировичтинъ унык кызы Назира Рамберди кызынынъ увылы Эмиль Суюндиков та СВО катнасувшысы болып, дав майданда йигитлерше ян берген. Онынъ баьтирлиги де «Йигитлик» ордени мен белгиленмеге керек. Эмиль Русланбек увылы Суюндиков – контрактлы аьрекетти бардырган. Ол сонъгы тынысын Покровское йорыгында алган, ол оьлимсизликке сол якларда абытлады. Калды аты халкында, уьйкен атайынынъ йигитлиги ога ийги насихат эди – Элди коршаламага аьр бир эр киси борышлы – дегени.
Шекировлардынъ аьелинде – «Элге кыйын болса, эр атланар» деген киели соьз болады. Уьйкен атай, унык, немере – согыс катнасувшылары боладылар…
Галима Курганова.
Суьвретлерде: Язманбет Шекирович, Джалиль Кадирбердиевич, Эмиль Русланбекович.