Коьпти коьрген, коьпти билген ак сакаллардан калган ийги соьзлердинъ бириси: «Яхшы аьдемнен ат калар, яман аьдемнен тат калар» деген…
Акыйкат, бир неше оьмирлер артта айтылган соьзлер болса да, аьлиги заманларда да сол соьзлердинъ куьши де бар, ойлап болатаган аьр кайсы инсан да, сонынъ яшавга
келислигин, орынын коьрмей болмайды.
Яшаган болса, уьстимиздеги йылдынъ канътар айынынъ 8-нши куьнинде, ногайымыздынъ шолпа туьсип юрген аьдемлерининъ бириси – Ахмат Сулейман увылы Арсланов оьзининъ 90 йыллык мерекесин белгилеек эди. Эди, оькинишке, арамыздан кешкен, ама ондай аьдемлер оьлмейдилер, онынъ коьмеги тийгенлер, оьзлери, олардынъ ювыклары яшаган шаклы яшайды эм яшаяк, халкы арасында сыйлы данъкы да сакланаяк.
Ахмат Сулейман увылы Арсланов оьз тукымында медицина кесписине йол ашкан. Ол тек тайпатамырында бу кеспиди танытып калмаган, оьз халкынынъ ишинде бу тармактынъ оьрленуьв йолынынъ басында болган инсанлардынъ бириси деп айтпага да болады.
Мага бу сыйлы аьдем акында язбага тапшырылганда, мен бир ягыннан – корктым, бир ягыннан – суьйиндим.
Анълатып озайым, коркувым да босына тувыл, бу ис орында неше йыллар ислеген болсам да, сулыбым да аз тувыл, ама аьр бир аьдем акында язув туьрлише болады, бир
макала, сув агыны кимик, йылысып кетеди, баскасы, ылайга киргендей болып, иркуьвли болады. А сондай сыйлы, нешевдинъ яшав оьмирин куткарган, коьплеген ногай ясларга кеспи сайлавда коьрим болган, оьзи де яратувшылык пан каьр шеккен аьдем акында язув тыныш тувыл, онынъ бактысын толысынша коьрсетип боларман ма деген ой да келди.
Суьйиндим, неге десе Ахмат Сулейман увылынынъ мага да коьмеги тийген. Соннан бери де йырма бес йылларга ювык заман да оьтти. Баьримиз де яшав айкасларында оьмир суьремиз– авырыган, савлыгымыз осалланган аьллерде де боламыз. Мен де яс аьдем болып, авырыдым, мен уьшин аявлы аьдемим – анам бек кыйналды, ол: «Бу
ерде бизге тек Ахмат Сулейман увылы коьмек этпесе, бирев де этип болмас», – деп, ога тилек салды.
Ахмат Сулейман увылы бир соьзсиз, мага республикалык кезекте керек болган медициналык ярдам этип болаяк аьдемге оьз колы ман хат язып, хатты береек аьдемди
айтып та йиберди. Аьлиге дейим хат ишинде не язылганын билмеймен, тек сол хат язылган аьдемди де таптым, мага тийисли медициналык коьмек те этилди, мен аьли де савэсен оьмир суьремен. Сол тувыл ма кылмыс деген, сыйлы ясуьйкеннинъ мага эткен яхшылыгын мутпайман.
Мендей аьдемлер бу яшавда, боьтен де, Ногай районымызда аз тувыл экенине шекленмеймен. Ясуьйкен несил сол сыйлы аьдемди аьруьв таныйтаганын билемен, тек яс аьдемлер де сондай аьдем яшаганын, оны ман таныс болганын суьемен, сонынъ уьшин Ахмат Сулейман увылынынъ яшав йолы акында бир-эки авыз соьз айтып кетейим. Уллы Сократ айткан: «Баьри кеспилер – аьдемлерден, тек уьшеви – Кудайдан: окытувшы, тоьреши (судья), врач». Мине сол тоьбеден аьмир болып берилген кеспи бойынша куллык этуьвге багыслаган оьз яшавын ногай интеллигенциясынынъ оьрметли ваькили Ахмат  Сулейман увылы Арсланов.
1954-нши йылда, ТереклиМектеб авыл мектебинде орта билим алганнан сонъ, ол Дагестан медициналык институтына туьскен эм оны тек йогары белгилерге окып
битирген. Сол заманда институтты соьйтип уьстинликли окып битирген выпускниклерге йогары окув ошагында куллык этпеге маслагат беретаган эдилер, ама Ахмат Сулейманович тувган ерине, врач кеспили аьдемлер болмаган шоьлине кайтпай болмаган. Мунда ол хирург эм Ногай район больницасынынъ эмлев боьлиги бойынша бас врачынынъ орынбасары болып эмлев аьрекетин баслаган.
1962-нши йылдынъ октябрь айында ол Дагмединститутынынъ госпитальный хирургия кафедрасынынъ (етекшиси белгили хирург, профессор М.Т.Нагорный) аспиранты болады. Аспирантурадан сонъ, 1966-ншы йылда Ахмат Сулейманович Москвада «Изменения в печени при тиреотоксикозе и степенъ их обратимости» деген тема бойынша кандидатлык диссертациясын уьстинликли яклайды. Илми сырагылар ондай авырувларды эмлевде уьйкен себеплигин тийгисткени белгиленип, СССР-дынъ алдышы эндокринологлары сога эс караттылар. 1967-нши йылда диссертация беркитилди, Ахмат Сулеймановичке медицина илмилерининъ кандидаты дипломын тапшырдылар.
1965-нши йылдынъ октябрь айыннан алып Ахмат Сулейманович Дагмединститутынынъ госпитальный кафедрасынынъ преподаватели, сонъында – доценти, кафедрадынъ окув боьлигининъ заведующийи, мединституттынъ 5-6-ншы курсларынынъ деканы болып куллык этеди.
1986-ншы йылда Дагестаннынъ савлык саклав министри И.М.Ибрагимовтынъ маслагаты ман Ахмат Арсланов ДР Савлык саклав министерствосына – бас хирург, а 1989-ншы йылда министрдинъ биринши орынбасары этилинип беркитиледи.
1994-нши йылда Ахмат Сулейманович парызлы медицина страхованиесининъ Республикалык фондынынъ Ногай филиалынынъ директоры этилинип беркитиледи. А 2004-нши йылдан алып ДР ТФОМС Тарумов филиалынынъ врач-эксперти болып кулык этеди. Ахмат Арсланов — 60-ка ювык илми макалалар авторы, ол Баку,
Москва, Минск, Ленинград калаларында оьткерилген туьрли илми курылтайлардынъ эм конференциялардынъ белсен катнасувшысы болган. Ахмат Сулейман увылы Арсланов мектебти де, йогары окув ошагын да етимисли окып битирген.
Ол оьзининъ аьруьв насихатшысы деп ис йолдасы Расиль Заргишиевти санаган эм сыйлаган. Ис аьрекетининъ басында бу эки талаплы эм терен билимли врачлар биргелесип, Ногай районымызда аз куллыклар этпедилер.
Ахмат Арсланов биринши операциясын этеекте Расиль Акбиевич Заргишиевтинъ берк ийинин сезгенин эсине алатаган болган. – Расиль Заргишиев – терапевт,
ол токтавсыз ислейди, авырыган аьдемлер саны да коьп, мага келетаганлар йок, мен газета да окып алдым, больницадынъ азбары ман да кезинип шыктым, соьйтип, ис
аьрекетим басланганлы уьш куьн де кетти. Мен агамнынъ уьйинде конып калдым, эртенги асымды ашап турганда, мага коьплеген уьйлерде бар телефонлардынъ биревиннен занъ соктылар, мени тез аьрекетте больницага шакырадылар. Келсем, коьз алдымда – кевдесининъ 50 процент ери куьйген кыскаяклы аьдем. Басымды ысладым, коьмек этип боларман ма деген ойга калдым. Онынъ ювыкларына – сулыплы хирургларга аькетсенъиз, ийги болса ярайды, – деген ойымды да билдирдим. Заманды озгармага керек тувыл эдик, бу ерде мага коьмекке Расиль Заргишиев келди эм ол: «Эгер сиз бизге сенетаган болсанъыз, биз оны (куьйген хатынды)
операцияга аламыз», – деди. Онынъ ясуьйкенлерининъ ишиннен биреви: «Сенемиз, сизге бир Алла коьмекши болсын», – деди.
Операция этилинетаган боьлме. Мен, Расиль эм бек сулыплы медсестра Мария Федоровна (ол согыс йылларында дав майданда ислеген кыскаяклы), биз ян-ягымызга караган ша, ол баьри тийисли алатларды да аьзирлеген, оьзи де аьп ме –аьзир, тек бизим «командады» куьтеди. Бу ер де биз ога тувыл, ол бизге оьзининъ суслы давысы ман:
– Докторлар, куллыгынъызды коьринъиз! – деп буйырык берди. Биринши операция уьстинликли оьтти, аьдемди аягына да салдык, оннан сонъ сол кыскаяклы
тукымды оьстируьвге де оьз уьлисин коскан…, – деп хабарлайтаган эди Ахмат Сулейман увылы Арсланов кайтип ис аьрекети басланганы акында.
Аьлиги заманда мен оьзим сондай аьдем мен яшавымда таныс болганыма да бек суьйинемен, ол бек акылбалык инсан эди, ясларга газета бетлеринде, Ногай районымызда аьрекетин бардырган радио, телевидение эфирлеринде насихатларын, пайдалы маслагатларын берип турды. Бизим газета окувшыларымыз онынъ шаирлик асарлары ман таныс болганлар.
Арслановлардынъ тайпатамырында сондай билимли, айтылган врач Ахмат Сулейман увылыннан сонъ да бир нешеви врач кесписин сайлаганлар: онынъ оьзининъ
кызлары, уныклары, инилери эм йиенлери. Аьли уьшин оларда бирбириси мен сулыбы ман боьлиспеге мырсатлар бар. Ким биледи, алдыда да бу тайпадан сол кеспиди сайлаганлар саны не шаклы болаягын. Аьр кайсысына да уьйкен атайы ийги коьрим болаяк.
Г.Сагиндикова.
Суьвретте: А.Сулейманов.