2026-ншы йылдынъ 1-нши май куьнинде ногай аьлими, язувшы, фольклоршы Джалалдин Магомедович Шихмурзаев тувганлы 90 йыл толады.
Савлай яшав оьмирин халкымыздынъ тилин эм адабиятын оьрлендируьвге багыслаган, бизге эм бизден сонъгы несиллерге оьзининъ илми ислерин калымжа эсабында калдырган Джалалдин Шихмурзаевтинъ сыйлы мерекеси районымыздынъ маданият эм билимлендируьв яшавында уьйкен маьнели оьзгерис болмага керек эди, ама, уьйкен оькинишке, ол, онынъ яратувшылыгы мутылганга эсап: толайысы таныс тувыл онынъ яратувшылык йолы аьлиги окувшыларга, оны ким экенин билмейтаганлар ясуьйкенлер арасында да аз тувыл. Неге ди билмеймен, кирмеген Джалалдин Шихмурзаевтинъ яшав эм яратувшылык йолы акында материаллар парызлы мектеб программасына да, тек дерислерден тыскы заманында кайбир мектеблерде, айтпага, А.Ш.Джанибеков атындагы орта мектебинде окувшылар Джалалдин Шихмурзаевтинъ яшавы эм яратувшылык аьрекети мен ногай тил эм адабият окув сабаклары бойынша окытувшылар, мысалы, окытувшы Зухра Умаровна Мавлимбердиева аркасы ман танысадылар. Кене де бир суьйинтетаган зат бар – белгили ногай аьлимнинъ сыйына тувган ери Кумлы авылындагы мектебке эм орамлардынъ бирисине Джалалдин Магомедовичтинъ аты тагылган.
Ногай районынынъ бу авылында тувган бизим сыйлы ердесимиз, мунда оьткен онынъ наьсипли балалык шагы. Мектеб йылларыннан сонъ ол педучилищеге окымага туьскен. 1956-ншы йылда эр борышын толтырувга шакыртылган.

Ис аьрекети онынъ 1959-ншы йылда ВЛКСМ РК экинши секретари болып куллык этуьвден басланган. Сонъ Джалалдин Шихмурзаев Кумлы авыл окытувшысы, завучы болып ислеген. 1965-нши йылда КЧГПИдинъ филология факультетин заочно окып битирген.
Сол Карашай-Шеркеш пединститутынынъ филология факультетин мен де окып битиргенмен 1977-нши йылда. Сонда мен йогары билим алув мырат пан окыган бес йыллар узагында ногай тил эм адабият преподавательлери Крымхан Кубраевна Джанбидаева эм Елена Сидахметовна Айбазова бизди, яс студентлерди, Джалалдин Шихмурзаевтинъ яшав эм яратувшылык йолы ман терениннен таныстырганлар. Олардынъ аркасы ман мен аьлимнинъ биринши илми куллыгы – «Ногай тилинде йыймадынъ бас членлери, олардынъ туьзилиси эм соьйленисли айтылувы» деген сол йылларда баспаланып шыккан монографиясы ман танысканман. Сонъ Кумлы эм ТереклиМектеб авыллар мектеблеринде филолог-окытувшы болып 7 йыллар бойы куллык этуьвимде мага онынъ «Кабатлы йыймалардынъ синтаксиси», «Иертуьвшен кабатлы йыймалар», «Иершен кабатлы йыймалар» деген рукописьлери мен таныспага эм окытувшылык ис аьрекетимде пайдаланмага эп болган. Сол йылларда мен Кумлы авылында Джалалдин Шихмурзаев пен уйгынланган йолыгыста да катнасканман, бу шара катнасувшылардай болып, онынъ кызыклы хабарлавларыннан аьлимнинъ яшав эм яратувшылык иси акында коьп затлар эситкенмен.
Онынъ айтувы ман, бир кере Д.Шихмурзаев «Дагестанская правда» газетасы бетлерин актара берип, онда СССР Илмилер академиясы тарих, тил эм адабият институтына аспирантлар алатаганы акында билдируьвге эс каратады. Джалалдин Магомедович терен ойга коьмиледи. Онынъ коьзлери алдында студент йылларыннан суьвретлер коьринеди. Ол оьз окытувшысы М.К.Курманалиевтинъ айткан соьзлерин эсине туьсиреди: «Сиз, яс кызлар эм кеделер, оьз адабиятынъызды эм тилинъизди байытпага эм оьрлендирмеге тийислисиз. А онынъ уьшин арымастай оьз билиминъизди арттырмага, окымага керексиз». Сол эскеруьвлер оны аспирантурага туьсуьв мырадын яшавга шыгармага даьврендиреди. Мунда уьш йыллар окувы болжалында ол юзлеген илми
куллыклар ман танысады, онлаган статьялар язады.
Бу окув ошагында Д.Шихмурзаев белгили тюркологлар А.Кононов, Н.Баскаков, М.Закиев, Э.Севортян, М.Балакаев эм баскалардынъ ислери мен танысады. Сол йылларда туьрли йыйынтыкларда ногай тилиндеги маьселелер акында макалалары баспаланып шыгадылар, сол ок маьселелер бойынша ол илмипрактикалык конференцияларда шыгып соьйлейди.
1978-нши йылда Алма-Ата каласында Джалалдин Магомедович «Ногай тилинде соьз биригуьвлери» деген тема бойынша кандидатлык диссертациясын яклайды эм филология илмилерининъ кандидаты деген атка тийисли болады. Йогары баа берген онынъ кандидатлык диссертациясына филология илмилер
докторы, профессор, тюрколог Маулен Балакаев, онынъ теория ягыннан берилген тергевининъ эм келтирген тамамларынынъ теренлигин белгилеп.
Оннан баска болып, аьлимде ногай тилининъ морфологиясы эм лексикасы бойынша рукопись материаллары бар. Институтта куллык этуьв йылларында Д.Шихмурзаев пен, ногай тилининъ туьрли аспектлери коьрсетилип, 30-дан артык илми статьялары баспаланган.
20-дан артык макалалары халк этнографиясы эм тарихине, ногай язувшыларына, олардынъ яратувшылыгына багысланган. Институтта кыйын салувы ога туьрли илми экспедицияларда катнаспага эп берген. Ол Ставрополь крайында, КарашайШеркеш Республикасында, Астрахань областинде эм коьплеген баска
регионларда болган. Аьлиги заманда оны ман йыйылган эм язылган материаллары Россия Илмилер академиясынынъ Дагестан филиалынынъ рукопись фондында сакланады.
Экспедицияларда онынъ ортакшылаганы тоьмендеги шаирлердинъ эм йыравлардынъ биографиялык билдируьвлерди толыстырмага коьмегин тийгисткен: Мурзабек-йырав, Алыпкаш, Борашай, Наджиб Гасрий, Басир Абдулин, Фариз Абубекиров.
Кызыклыгы ягыннан кем тувыл Д.Шихмурзаевтинъ Тбилиси, Махачкала эм баска калаларда озгарылган илми-практикалык конференцияларында шыгып соьйлевлери. Ол «Ногай тилинде кабардашеркеш соьзлерин кулланув», «Ат йыйма члениннен туьзилген фразеологизмлер» деген темалар бойынша
докладлар окыган.
Коьп йыллар узагында Джалалдин Шихмурзаев «Тувган ерим» альманахтынъ редакторы болып куллык эткен.
Бакты Джалалдин Магомедовичке коьплеген мыратларын яшавга шыгармага эп бермеди: каарлы мараз аьлимнинъ яшав оьмирин кыскартты. Ама оннан сонъ да, онынъ иси бардырылып, аьлимнинъ ян косагы Уркиеттинъ себеплик этуьви мен, байыр катнасувы ман 1993-нши йылда Махачкалада Джалалдин
Магомедович пен йыйылган эм туьзилген «Ногай эртегилери» йыйынтыгы шыгарылган. Аьлимнинъ тап ызгы яшав йылларында Черкесскте онынъ «Ногай тилинде фразеологиялык соьзлик» деген китаби баспадан шыкты. Онда ногай тилинде кенъ кулланылатаган 2 мынънан артык фразеологизмлер киргенлер. Бу соьзлик тек ногайлар уьшин тувыл, туьрли тюрк халклар филологларга, язувшыларга, журналистлерге де керекли китап болды.
Джалалдин Шихмурзаев оьз халкына аьлим, язувшы эм фольклор йыювшы деп белгили. Онынъ биринши насихатшы окытувшылары – Муса Курманалиев эм Зеид Кайбалиев.
Д.Шихмурзаевтинъ калеми астыннан «Канлы йол» пьесасы, «Яшавда ызлар», «Йолыгыс» хабары эм повести шыкканлар. 1980-нши йылларда Дагестан Язувшылар союзынынъ 60 йыллыгына «Ногай поэзиясынынъ антологиясы» дуныя ярыгына шыгарылып, онда аьлимнинъ биографиясы эм бир неше
ятлавлары киргистилгенлер.
Джалалдин Магомедович Шихмурзаевтинъ яшавы яркын эм етимисли эди. Онынъ савлай яшав оьмири ногай тилин эм адабиятын оьрлендируьвге
багысланып оьткен. Ол ногай халкымыздынъ шынты патриоты эди.
Любовь Элгайтарова,
Россия Журналистлер союзынынъ агзасы.