Тувган газетамыз. «шоьл тавысы». оннан да алдын «шоьллик маягы», энъ де басында – «Кызыл байрак». мага коьре, ногай шоьллигимизде дуныяга тувып, коьзин ашканнан бери ана тилиндеги ногай газетасын коьрмеген, соны колына алмаган аьдем йок болар деп эске келеди. Бизим несилимиз соны ман бирге оьскен.

Биз аьли де мектебке окувга барганша, балалар ман авылдынъ шетине, коьгоьленге ойнамага шыгып, пош тасыйтаган орыс хатынды карайтаган эдик. Ол заманда, мен 5-6 ясымда, аьптемнинъ соьзиннен ногай газетасы юмада уьш кере: саьли, киши юма эм юма сонъгы куьнлерде баспадан шыгувын билетаган эдим. Сол куьнлерде, эртенъги саьат 10-нан сонъ, бизим микрорайонга баягы хатын ийнине уьйкен дегенде уьйкен дорбасын артып, пош еткереди. Биз, балалар, оны алдына шыгып йолыгамыз, эм ол, бизди танып алганга, аьр биримизге «Шоьллик маягын», биревлерге тагы да баска газеталарды эм журналларды, бар болса хатларды береди. Ол йылларда бизим орамнан Совет Аьскер сырасында оьз борышын толтырмага кеткен яслар аз тувыл эдилер, эм олар уьйлерине маркасыз конвертлер мен хат язып йиберетаган болганлар. Сол аьскершилерге бирерде авылдаслар «Шоьллик маягы» газетасын да конверт ишине салып йиберген заманлар да аз болмаган: тувган районындагы хабарларды окысынлар, билсинлер деп. Кайдай уьйкен суьйиниш тувдыратаган болган сондай хат ишине салынып келетаган ана тилиндеги газетамыз аьскер сырасындагы ясларымызда!.. Эсимде калган, 1960-ншы йылларда авылдас аьскершилердинъ бириси ногай газетасын уьйиннен узактагы Сахалинде колына алганда: «Кызыл байракты» колыма алып ашканда, ынанар-ынынмассыз, мен сол саьатте тувган Ногай шоьллигимнинъ кенъ авлагында юргендей болдым», – деп уьйиндегилерине язганы. Юрекке йылы саьвлеси мен тийген соьзлер тувылма?! Мектебте окув йылларымда ана тилиндеги газетамыздынъ аьр бир номерин шыдамсыз карап окыйтаган эдим. Онынъ бетлеринде, элбетте, сол йыллардагы районымыздынъ, халкымыздынъ кайратлы иси, коьнъил энтузиазмы, билимленуьви, маданият ошакларындагы художестволык самодеятельность каравлары, шаралар, йолыгыслар, концертлер, агитбригадалардынъ малшыларга, пишен шалувга, аслык йыювга барувлары, байрам куьнлердеги район хозяйстволарынынъ исшилерининъ демонстрациялары, аьр тыншаюв куьнлердеги спорт шаралары орын табатаган эдилер. Арада бир газета бетлеринде шыгатаган критикалы «Акболаттынъ арканы» эриншеклерди, ишкишилерди, уьйлеринде эм авылдаслары ара дава ясайтаганларды, кайсы ды бир авыл орамлары электроярыксыз яде сувсыз калганы эм сондай коьп баска темалар акында катырып язатаган эди. Акы неден керек, газета бетинде коьрсетилген тийиссизликлер эм кемшиликлер сонъында туьзетилетаган болган, неге десе ол заман район партия комитети коьрсетилген етиспевлик кайсы организацияга каратылганын эсапка алып, сога: «Редакцияга явап кайтарынъыз», – деген борыш салатаган болган. Сол йыллардагы газетадынъ бир номерин алып окыганда, газетадынъ хабаршылары бир кере Терекли-Мектеб авылында яшайтаган бир аьелде (аьел басынынъ тукымын эм атын келтирмеймен) болганы акында кужырлы мысал келтириледи. Сонынъ маьнеси: аьел басы эм онынъ бийкеси бир ерде де ислемейдилер, балалары мектебте окыйдылар, ама халктан кем яшамайдылар экен. «Ол кайтип болады?» деген соравды салады газета. Сол соравды газета хабаршылары уьйдинъ иесине де бередилер эм онынъ бир зат та кыйналмай: «Ногайга шай болса, таман тувылма? Куйыда сув коьп, бир бакша калмык шай болса болады, оьтпекти Алла еткереди», – деген явабын эситедилер. Газета бетиндеги макала тап соьйтип «Ногайга шай болса…» деп аталган. Бу ерде тагы да «Эбин тапкан эт ашар», «Куллык берсе…» деген кыска макалалар баьриси де «Кайдай келимге яшайсыз?» деген рубрика астына ерлестирилгенлер. Совет йылларында бир ерде де ислемейтаган аьдемлер яваплыкка тартылатаган болганлар. Мине сондай, ол замандагы окувшыды кызыксындырган соравларга явапларды излейтаган болыпты газетамыздынъ 50-60- ншы йыллардагы хабаршылары. Ана тилиндеги баспа изданиемиз шоьл ериндеги халкымыз бан бирге 95 йыллык тарих эм яшав йолын оьтип келеди. Буьгуьнлерде, биревлер билмейтаган болса да ярайды, ерли ногай газетамыз районымыздынъ курылувында, биринши татавыллар казув ислерин коьрсетуьвде, согыс йылларында район хозяйстволарын эвакуация этуьвде, ерли партизан отрядын туьзуьвде, район ери душпаннан босатылган сонъ, ерли колхозларды кайтадан аягына тургызувда, «Баьри зат та фронт уьшин, баьри зат та енъуьв уьшин!» деген шакырув астында белсен куллык этуьвде алдышы органлардынъ бириси болган. Согыстан сонъ, сонынъ ызларын тайдырувда эм районымызды оьрлентуьвде де газетамыздынъ уьлиси аз тувыл. Сондай кайратлы иси уьшин бизим баспа органымызга, меним ойыма коьре, патшалык савгасы да берилмеге тийисли болган, тек сонынъ акында бирев де каьр шекпеген. Баслапкы йылларда газетады аьзирлев эм дуныя ярыгына шыгарув авыр куллыклардынъ бириси болган (элбетте, аьли де исимизди енъил деп айтпайман). Материалларды йыюв эм баспалав аьрекетине сав куьн кетип, туьннинъ бир ортасына дейим де ислегенлер типография куллыкшылары, неге десе текстлерди кол ман йыйганлар. Бу ис бир ягыннан савлыкка зарарлы деп саналган. Тек 2000-ншы йылдынъ апрель айыннан алып газетады аьзирлев эм баспалав компьютер йорыгына коьширилген. Сол йылдан алып редакцияда кешелеп куллык этуьв деген зат тарихке кеткен. Газетады бала заманымнан алып окып келсем де, сога биринши кере 1980-нши йылдынъ язлыгында хат яздым, сонынъ ишинде ана тилинде язылган энъ биринши ятлавларым бар эди. Соьйтип газета бетинде биринши ятлавым сол йылдынъ июнь айынынъ басында баспаланды. Сол заман биз, А-Х.Джанибеков атындагы орта мектебинде 10-ншы классты кутарып, патшалык сынавларды берип туры эдик. «Ятлавынъды ювув керек», – деди бирге окыйтаган йолдасларымынынъ бириси. «Токтанъыз, колга бир дипломды алып йиберейик», – деп маскараладым. Тек колымызга аттестатларды алган сонъ, аьримиз аьр якка шашырадык… Сол 1980-нши йылдынъ язында янъы язылган ятлавларымды тагы да бир кере почта аркасы ман редакцияга йибердим. Сонда бир куьн кеште газетадынъ редакциясында яваплы секретарь болып куллык этетаган авылдасым Климбек Савкатовтан ол замандагы редактор Сейдахмет Рахмедов (Алла оларга тынышлык берсин) мени редакцияга кирип кетсин деп хабар йиберген. Экинши куьн ок та бардым. Сейдахмет Копуштай увылы кабинетинде, меним саламга узатылган колымды ала берип: «Ханов деген сенсинъме, иним?» – деди. «Аьши, неге язганларынъды хат пан йибересинъ, редакцияга аькелсенъ оьзинъ», – деген маслагатын берди. Ол меним ятлавларым ювык арада баьриси бир номерде косылып шыгаягын эм мага суьвретинъди еткерерсинъ деп билдирди. Сонъ ятлавларым аьзирлемеге берилген, редакцияда ол заман хабаршы болып ислейтаган шаир Мурат Авезовка йиберди. Ол, мен янъы язып баслаган автор болган сонъ, язувшылык ис кыйын аьрекет экенин айтты эм бу ягыннан бир хыйлы пайдалы маслагатларын берди. Тезден газетада ятлавларым Мурат Алибек увылынынъ язган кирис соьзи мен бирге баспаланды. Сол редакция ишине биринши кере кирген куьнимнен алып меканга йыйы катнавларым басланды. Мунда ислейтаганлардынъ баьриси мен де, сонынъ ишинде шаирлер Куруптурсын Оразбаев, Магомет Кожаев, редакция ясуьйкени, Уллы Аталык согысынынъ ветераны Муса Отаров, редакция юмористи Рашид Ораков, машинистка Медина-абай Койлыбаева, редакциядынъ коьзели, корректор Азинет Башиева, типография заведующийи, авылдасымыз Коьшбийке-абай Елакаева эм баскалар ман таныстым. Сол йыл август айынынъ ызында мунда типография куллыкшысы болып туьстим эм экинши йыл куьзде аьскерге кеткенше иследим. Бу заман ишинде газетадынъ куллыгы кайдай экенин оьз коьзим мен коьрип, сонынъ бир кесегин аркам ман да коьтердим десем, ялган болмас. Энъ де маьнелиси, Климбекагавым мага бос заманымда газета бетине телепрограммады ногайшага коьширмеге деп беретаган эди. Ол йылларда газетадынъ аьр номериндеги ызгы 4-нши бетинде телевидениединъ программасы ногай тилине коьширилип шыгатаган эди. «Язып уьйрен, иним, белкиси, мунда ислеп калсанъ, сага керегер. Мен сага гонорар язарман», – дейтаган эди ол. (Гонорар мага ол заманда типографияда ислеген сонъ, авыл хабаршылары сырасында берилетаган эди). Соны ман ай сайын кыйын акымнынъ кырыннан 10-15 маьнет гонорар да алатаган эдим. Сол акшага мен янъы китаплер, туькеннен таьтли сув (Тереклиде бек аьруьв таьтли сув аьзирленетаган болган) сатып алатаганым эсимде. Редакция куллыкшысы этип мени соннан 6 йыл оьткен сонъ, кесек заманга болса да, пединституттан студент таркавларына келгенимде редактор Сейдахмет Рахмедов алды. Бу 1987-нши йылдынъ яз айлары эди: мен июль айыннан сентябрьдинъ ызына дейим редакцияда иследим, неге десе бос штат йок эди. Сол уьш айдынъ ишинде яз куьнлери болган саялы бир неше хозяйстволарда командировкада болдым. Айтпага, сол йыл август айында Ленин атындагы совхозынынъ Кара-Сув ман Кумлы авыллары аралыгында орынласкан койшылык бригадаларынынъ социаллык аьллерин тергев ниет пен бир куьн хозяйстводынъ комсомол комитетининъ секретари Алимхан Максутов пан бирге онынъ коляскалы мотоцикли мен кеттик. Мен аьр бир кирген кошардагы койшылардынъ яшав аьллерин туьп-тамыры ман сорайман эм блокнотыма юклей беремен. Кошарлардынъ бирисинде мага бир эсли малшы карсы болды. Ол бир-эки юмадынъ аргы ягында бу якларда куьшли буршак явыны явганы акында хабарлады. Малшылардынъ турак уьйининъ тамын буршак телеметесик эткенин коьрсетти. Болса да, деди ол, районнан бир аьдем де келип: «Каты явыннан сонъ аьлинъиз-куьнинъиз калай деп сорамады», – деп шагынды. Мен онынъ айтканын газета бетиндеги макалама яздым. Соннан 4-5 йыл оьткен сонъ, бу агайды бир авыл ериндеги той яхшылыкта йолыга калдым. Оннан: «Агай, нешик? Сен аьли де сонда ислейсинъме?», – деп сорадым. «Ий, кайда сага, иним, сол сен язган макаладан сонъ кошарымызга комиссия келип тергев юритти. Элбетте, коьп затлар язылган кепте дурыс болып шыкты. Тек мага да таяктынъ бир ушы тиймей калмады. «Сол заттынъ акында газетадынъ хабаршысына шагынганнан, бизге язып йибермеге ярамаган болаяк», – деп мага суьймей карадылар. Соннан бери шагатаган аьдемлердинъ кара списогына туьстим де калдым», – деп куьлемсиреди агай.

 М-А.Ханов. 

 (ызы болаяк)