Залимхан Кайрадинович Савкатов – Пятигорск каласынынъ йогары квалификациялы кадрлар аьзирлев университетининъ аспиранты. Муннан 2-3 йыллар артта ол «Наука и человек в новом мире» II Халклар ара окув-актарув конкурсынынъ сырагылары бойынша «Культ плодородия в доисламских верованиях ногайцев в сравнении с другими народами Евразии» деген актарув иси уьшин «Теология» номинациясында I дережели диплом ман да савгаланган.
Оны ногайлардынъ бурынгы яшавы ман байланыслы актарув ислер, ногай аьлимлерининъ илми аьрекети кызыксындырады. Тоьменде тарих илмилер докторы Даниял Кидирнизовтынъ «Сырт Кавказ, Крым эм Тоьмен Поволжье ногайлары 16-ншы – 19-ншы оьмирдинъ биринши
яртысында Россия эм Турция политикасында» деген монографиясына Залимхан Савкатов язган рецензиясын беремиз.
Янъыларда XVI –XIX оьмирлерининъ узак болжалы ишинде ногайлардынъ яшавы акында монография кебинде Даниял Сайдахмедович Кидирниязовтынъ кенъ актарув иси илмиметодикалык тергелуьвининъ йогары дережеси мен баскаланады, солай ок, эрисуьвсиз, актуальли илми-актарув борышларды коьрсетеди. Актарув иси косылыскан эки маьнели йолларды белгилейди: ногай тарихин уьйренуьв, солай ок Сырт Кавказ, Крым эм Тоьмен Поволжье регионларда болатаган геополитикалык аьллерди терениннен актарув.
Даниял Сайдахмедович бу регионлардынъ коьплеген халкларынынъ тарихине коьмилуьв олардынъ миллетмаданият ягыннан кайтадан тувувында уьйкен маьнели орын тутады деп дурыс коьрсетеди. Ол солай ок Россия коьпмиллетли патшалыгынынъ кепленуьв соравы эм айырым халклар эм Россия ара биргелес байланыс тарихи бирбириси мен терен бойсыныслыгы барын айырым белгилейди.
Ногай тарихин актарып каравдынъ эм билуьвдинъ ногайлар уьйкен оьлшемли ерде ерлескени эм олардынъ дайымлык шалтлыгына коьре илми куьш-куватлы
маьнелиги бар. Европа, Куьнтувар эм Азия ара аьллесуьв ери болып, оьзининъ географиялык аьлемет ерлериннен себеп, бу ортага салынып каралатаган регионлар дайым да туьрли этнополитикалык кавгаласувлар эм социал-политикалык маьселелер мен байланыста тувган кыйынлыклар ортасында болган. Коьшпели
ногайлар оьз тарихи бойы бу ерлер ара, ерли савда эм политикалык аьрекетинде белсен катнасып уьйренгенлер, сол зат оларды аьлемет тарих сулыбын йыйнавшы этеди.
Монографияда кан тамыры, тили, аьдет-йорыклары бир ногай йынысларынынъ Россия эм Осман империялары ман авыр катнаслыгы болганы толысынша каралады, олардынъ политикалык ой-карасларынынъ себеплери эм согыс кавгаласувларда катнасувына белги бериледи. Боьтен де бу империялардынъ ногай ямагатынынъ социалэкономикалык кебине, ерге иеше карав эм оны ман пайдаланув тармагына себеплигин тийгистетаганына айырым эс каратылады. Россия патшалыгынынъ
сырасында ногайлардынъ бирлесуьв аьрекетлиги эм олардынъ маданияты эм аьдет-йорыклары уьшин бу аьрекетликтинъ сырагылары тергеледи, солай ок
империялык себеплик этилуьви аьллеринде ногайлар бирлигининъ эволюциясы белгиленеди. Автор ногай аькимлери, льготалар ман пайдаланувды саклавга шалысып, Россия эм Осман кызыксынувлары ара аьйлекерли юрген, ол затишки карсылыкларга эм ногай ямагатынынъ боьлингенине аькелетаган эди.
Китапте солай ок политикалык болганлай, экономикалык себеплер мен байланыста орын тапкан ногайлардынъ миграциясы соравлары коьтериледи.
Коьп ногайлардынъ Осман империясына уьйкен куьп болып коьшкени эм олардынъ янъы аьллерге уьйренип яшаганы тергеледи. Китап солай ок политикалык эм
социаллык себеплерден тура орын тапкан ногайлар миграциясы ман байланыслы соравларды да коьтереди. Ногайлардынъ Осман империясына коьплеген
куьп болып коьшкени эм олардынъ янъы аьллерге уьйренуьви акында айтылады. Автор бу миграциялар регионда демографиялык аьлге, Россия еринде калган эм Осман империясына коьшкен ногайлар ара биргелес байланысларына терен анализ береди.
Монографияда солай ок ногайлардынъ коьнъысы халклары, айтпага, шеркешлер, крым татарлары эм орыслар ара катнаслык пан байланыслы соравларга эс этилинеди. Бу дослыктан душпанлыкка авысып айланып турган катнаслык ногайлардынъ бирлиги эм политикалык ой-караслары туьзилуьвине себеплигин
тийгисткен. Ногайлардынъ эм баска халклардынъ империяга карсы урысларда биргелесте ортакшылаганына эм регион уьшин онынъ сырагылары кайдай себеплик эткенине маьне бериледи.
Ногайлардынъ ерге иешилик шыгув тармагынынъ Россия империясынынъ политикасы астында туьрленетаганын актарып каравга монографияда айырым маьне бериледи. Автордынъ белгилеви мен, ерге аьдеттеги йынысы ман ортак иешилик этуьв аста-акырын айырым бир байырлык пан тайдырылган, сол зат социаллык кавгаласувга эм ногай халкынынъ заьлимлей кесегин ярлылыкка аькелген.
Ногайлардынъ маданият яшавын актарып каравга бу илми исинде сезимли орын берилген. Автор ногай халкынынъ аьдет-йорыклары, фольклор эм саният акында язады, солай ок дин белгиге, айырым айтканда, ислам динининъ яйылувы эм политика яшавында мусылман аьрекетшилерининъ туткан орынына эс каратады. Ногайлар арасында билимлендируьв эм олардынъ билимлиги мен байланыслы соравларга маьне бериледи, империя политикасы эм модернизация себеплик этуьви мен олардынъ маданият яшавында туьрленислерге анализ этилинеди.
Монографиядынъ ызында автор актарув исининъ сырагыларын келтиреди, Сырт Кавказдынъ эм Причерноморьединъ тарихин актарып каравда ногай факторын эсапка алувынынъ маьнелигин белгилеп. Бу исте бас маьнеси сол – киши халклар тарихи мен танысканда, ишки аьллерди, солай ок уьйкен империялардынъ себеплик этуьвин де тешкермеге керек. Монография ногай халкынынъ тарихин эм онынъ тоьгеректеги дуныя ман биргелес байланысларын армаганда тешкерип каравга янъы эплер ашады.Оннан баскалай, китапте ийги иллюстрациялык материаллар эм белгили аьдемлер акында кызыклы билдируьвлер бар.
Бу монография коьплеген булакларга, сонынъ ишинде архив документлерине, тири халк арасыннан йыйылган этнографиялык материалларга эм баспаланган актарув ислерине негизленген. Монография – ногай халкынынъ тарихин эм онынъ Сырт Кавказ, Причерноморье эм Поволжье ерлерининъ политикалык яшавында туткан орынын уьйренуьвге баалы косым. Онынъ тек специалистлерге тувыл, Россия, Турция эм Кавказ халкларынынъ тарихи мен кызыксынатаган баьрине де уьйкен маьнелиги бар. Ол бу регионда туьрли этнослар эм империялар ара орын табатаган авыр биргелес аьрекетликти ийги этип анъламага эп береди.
