Янъыларда Москва каласында Куьнтувар халкларынынъ саниятынынъ патшалык музейинде Россия художниклер союзынынъ агзасы, этнограф, фольклорист, хореограф, «Айланай» ансамблининъ туьзуьвшиси Сраждин Батыров тувганлы 75 йыллыгына багысланып, «Одинокий странник. Живопись Сраждина Батырова (1951–1992)» деп аталган картиналар выставкасы ашылды. Залларда П.С.Гамзатова атындагы Дагестан саниятлар музейиннен, А.ТахоГоди атындагы ДР Миллет музейиннен эм С.Батыров атындагы балалар саният мектебиннен, баьриси 35 картина коьрсетилген. Выставкада тагы да 2021-нши йыл П.С.Гамзатова атындагы саниятлар музейи мен шыгарылган «Сраждин Батыров. Путь кочевника» буклети де коьрсетилди. Онынъ кирис соьзининъ авторы белгили дагестан искусствоведи, ДР ат казанган маданият куллыкшысы Татьяна Павловна Петенина (яткан ери еннетли болсын) эди. Ол – Сраждин Батыровтынъ асабалыгын саклавда эм тергевде уьйкен куллык эткен аьдем.
Солай ок выставкага деп Дагестан саниятлар музейи сувенирлер аьзирлеген. Вернисажды ашаятып, Патшалык Куьнтувар музейининъ генераллык директорынынъ орынбасары Илья Зайцев С.Батыровтынъ яратувшылыгынынъ коьп яклылыгын белгиледи. П.С.Гамзатова атындагы Дагестан Саниятлар музейининъ директоры Салихат Гамзатова ногай суьвретшидинъ, онынъ халкына уллы суьйими акында йылувлык пан айтты. Искусствовед, Россия художестволар академиясынынъ ваькили Татьяна Бойцова суьвретши
С.Батыровтынъ аьлемет касиетлерин белгиледи. Солай ок выставкадынъ ашылувына багысланган шарада С.Батыровтынъ тул хатыны Аклия Шадмуратова, РФ Журналистлер союзынынъ агзасы, «Элгезер» китабининъ авторы Елена Жукова, Москвада Ногай ямагатлыгынынъ етекшиси Рашид Акказиев эм бу сыдыралардынъ авторы С.Батыров атындагы саниятлар мектебининъ окытувшысы, ДР ат казанган маданият куллыкшысы, художник Алтынбийке Акбердиева шыгып соьйледик.

Шара бек йылы аьлде озды. Выставка ашылувы барысында Эльмурза Янакаев бурынгы саз алат кыл-кобызда ойнады, онынъ ногай сазы бу куьн Куьнтувар Музейинде болган аьр бир ногайдынъ янына етти, халкынынъ аьвелгиси, аьлигиси эм келеектегиси акында ойлаттырды. Яс йырлавшы Абуддин Нурлубаев домбырада ойнап, ногай йырлар йырлады. Мен оьзим де, бос заманым болып калса, Абуддин Нурлубаевтинъ анъына эм Салимет Майлыбаевадынъ соьзлерине язылган «Сарайшык» деген йырды тынълайман. Бу йыр –
яннынъ сызлавы, эндигиден арман янъылыслар йибермеске, аьлиги заманда колымызда барды сакламага, бир-биримизден узак турганымызга карамастан, бирге болмага, анъ баалыкларды, маданиятты, аьдетлерди сакламага шакырув болады.
Венера Керейтова, Солтанат Аджиева, Диана Тенгизова, Кадрия Беккишиева, йыйылганларга ногай миллет кийимлерин кийип коьрсеттилер. Оларга гуьл байламларын С.Батыров атындагы саниятлар мектебининъ выпускниги, Ногай ямагатшылыгынынъ ваькили Джалил Оразбаев савкатлады.
Айтып озайык, Солтанат Аджиева Москва каласындагы выставкага «Айланай» ансамблининъ костюмлерин оьзи коьликти айдап элтеген. Костюмлерди выставкага аькетуьв мен байланыслы маслагатты РФ Журналистлер союзынынъ агзасы Елена Жукова берген. «Ялгыз Элгезер» выставкадынъ ашылувы баьри йыйылганларга байрам болды.
Буьгуьнги конаклар бир-бириннен айырылмага суьймедилер, оларды Сраждиннинъ яны уьйкен суьйиниш пен биргелестирди.
Муннан бир йыл артта Салихат Расуловна Гамзатова ногай суьвретшидинъ выставкасын озгарув бойынша Куьнтувар халкларынынъ саниятлар патшалык музейининъ етекшилевине тилек салган эм онынъ картиналары ман презентациясын йиберген эди. Бу ой-ниет Куьнтувар музейининъ етекшилеви мен коьтергишленди.
Шара П.С.Гамзатова атындагы саниятлар музейининъ 2026-ншы йылга планына киргизилди. «Аьел» миллет проектине келисли, выставкады карыж яктан колтыклав ДР
Маданият министерствосы ман толтырылды.
Коьп йыллар узагына П.С.Гамзатова атындагы Дагестан Саниятлар музейи эм Ногай район администрациясы Сраждин Батыровтынъ яратувшылыгын таралтув бойынша уьйкен куллык этип келедилер.
Сраждин Батыров дуныядан кешкенли бир йыл оьткеннен сонъ, 1993-нши йылда онынъ суьвретлерининъ бир кесеги реставрация этилер уьшин Дагестан Саниятлар музейине еткерилди. Костюмлердинъ эскизлери, графика эм живопись суьвретши Татьяна Павловна Петенинага берилген, ол болса, Сраждиннинъ яратувшылыгын тергей келе, онынъ акында коьп макалалар язган. Оны ман таныскан куьннен алып, биз байланысты коьп йыллар уьзбегенмиз. Татьяна Павловна шынтылайын Дагестан халкын суьетаган эди. Онынъ аьдетлерине сукланатаган эди. Ога бек яраган халк пан аьллеспеге. Татьяна Петенина Дагестан хатынлардынъ каьмбиллигин, шыдамлыгын неше де белгилеген. «Боьтен де куьшли мен ногай халкын суьемен», – деп куьлемсиреп айтатаган эди ол.
Сраждин Батыровтынъ картиналарынынъ выставкалары 1992-нши йылдан алып оьтедилер. Олардынъ бириси – «Элгезер», мунда живопись бойынша –59, графика бойынша – 9 эм костюмлер эскизлери бойынша 35 ис коьрсетилген.
ДР Маданият министерствосынынъ коьтергишлеви мен П.С.Гамзатова атындагы музейининъ, А.Тахо-Годи атындагы миллет музейининъ эм Ногай район администрациясынынъ биргелес иси аркалы «Декоративно-прикладное искусство ногайцев. Войлок» деген выставка ашылды. Мен йыйнаган, йырманшы оьмирдинъ 60-ншы
эм 90-ншы йыллары деп белгиленген, 36 кийгизли коллекциясын Карагас, Куьнбатар, Нариман, Кумлы, Терекли-Мектеб, Выше-Таловка, Огузер, Сары- Су авылларында яшаган уста кыскаяклылар аьзирлегенлер. Бу выставкада Сраждин Батыровтынъ картиналары да бар эди. Ногайлардынъ декоративли-прикладной саниятынынъ выставкасы халкымыздынъ маданият яшавында яркын оьзгерис болды.
Эстеликли оьзгерис болды «Золотой кочевник» деген выставкасы да, мунда С.Батыровтан оьзге баска ногай художниклердинъ де яратувшылыгы коьрсетилген эди. Белгиленген выставка I Халклар ара «Ногай Эл» Ногай миллет маданият фестивалининъ ашылувына багысланган эди.
Белгилев керек, ногай суьвретши оьзи аман заманда, Дагестан Саниятлар музейининъ алдынгы директоры Патимат Саидовна Гамзатова (яткан ери еннетли болсын) онынъ 21 картинасын алган.
Йыллар озды. Сраждин Батыров тувганлы 60 йыл болувына багысланып, П.С.Гамзатова атындагы Дагестан Саниятлар музейининъ куллыкшылары эм Ногай район администрациясы биргелесип, Терекли-Мектеб эм Выше-Таловка авылларында выставкалар уйгынладылар. 2021-нши йыл ДР Маданият министерствосынынъ коьтергишлеви мен С.Батыров тувганлы 70 йыл толувына багысланып, Дагестан Художниклер союзынынъ выставкалар залында «Батыров. Сын степи» деп аталган выставка озды. Мунда
П.С.Гамзатова атындагы Дагестан Саниятлар музейиннен, Терекли-Мектеб авылындагы А.Тахо-Годи атындагы миллет музейининъ филиалыннан эм С.Батыров атындагы саниятлар мектебиннен аькелинип, баьриси 150 иси коьрсетилди.
Студент йылларымда С.Батыровтынъ суьвретлерин биринши кере 1975-нши йылда Дагестан Художниклер союзынынъ выставкалар залында коьрип, ол ногай суьврет ясавынынъ баславшысы экенин анълайтаган эдим. Онынъ суьвретлеринде – шоьл эм бай маданиятлы халк. Дагестан Художниклер союзынынъ председатели Хайруллах Магомедович Курбанов сол йылларда яс ногай суьвретшидинъ зейинлигин, усталыгын эм ойларынынъ теренлигин белгилейтаган эди. Миллет темасы С.Батыровтынъ яратувшылыгында алдышы эди. Ол тек оьзининъ халкынынъ тувыл, Кавказдынъ, Россиядынъ эм баска эллердинъ маданияты ман тарихин тергеген. Онынъ китапханасында Индия, Япония, Китай, Монголия, Европа акында китаплер таппага болаяк эди. Ол аьдемлерди бек суьйген эм оларга дайым ашык болган.
Ногай суьвретши аьдемлерди бир де миллетлерге боьлмеген. Онынъ дослары сырасында аварлар, казахлар, каракалпаклар, белоруслар, орыслар, мышыгызлар, кабардинлер, индуслар эм коьп баскалар болган.
Аьллесе келип, Сраждин олардынъ тарихи, маданияты ман кызыксынган эм баска халклар акында оьз билими мен касындагыларды сукландырган.
Сраждин дуныядан кешкен сонъ, биз, онынъ дослары эм ис йолдаслары ВышеТаловка авылыннан суьвретшидинъ картиналарын эм эскизлерин Терекли-Мектеб авылына аькеттик. Олар бек осал аьлде эдилер. Коьп картиналары реставрацияда керексингенлер. Озган йыллар ишинде онынъ 7 картинасы президент грантынынъ амаллары аркалы, 2 картинасы Аклия Шадмурадовадынъ, 2 картинасы Ногай район администрациясынынъ куьш салувы ман реставрация этилген. Коьп картиналары этилинмей калганлар.
2020-ншы йыл мен алдынгы Ногай район аькимбасы Мухтарбий Аджековка тилек салган сонъ, суьвретшидинъ калган картиналарын реставрация этпеге карыж шыгарылган. Соны ман С.Батыров атындагы саниятлар мектебиндеги коллекциядан акварель, живопись, книжная графика 2021-нши йыл суьвретшидинъ Махачкалада болаяк выставкасына аьзир эди.
Сраждин Батыровтынъ картиналары – баалы асабалык, олар коьп йыллар эм оьмирлер келеек несиллердинъ эсине ногай халкынынъ тарихи, маданияты, санияты акында салып тураяк. Выставка Россиядынъ Халклар Бирлик йылында озгарылувы да босына тувыл болар. Ол бизим элимиз Россияда аьр бир халктынъ маданияты коршалав астында экенин белгилейди.
Ногай халкы дагестан реставраторы Мухтар Гаджиннаевке С.Батыровтынъ картиналарын янъыртув бойынша эткен уллы куллыгы уьшин уьйкен разылыгын билдиреди.
П.С.Гамзатова атындагы музейининъ директоры Салихат Гамзатовага эм онынъ ис коллективине ногай суьвретшидинъ яратувшылыгы бойынша эткен куллыгы уьшин
ак юректен уьйкен савболсынымызды айтамыз. Биз Куьнтувар Музейининъ етекшилевине С.Батыровтынъ «Ялгыз Элгезер» выставкасын озгарувда коьтергишлев эткенлери уьшин бек разымыз.
Аваслыгы болган аьр биревди уьстимиздеги 2026-ншы йылдынъ тамбыз айынынъ 14-нши куьнине дейим Куьнтувар Патшалык музейинде озаяк «Ялгыз Элгезер» выставкасына шакырамыз. С.Батыровтынъ «Ялгыз Элгезер» деп аталып, янъыларда ашылган выставкасы акында макаламды тамамлай келип, Сраждиннинъ яркын эстелиги эсимизде экенин
белгилегим келеди. Оны ман бирге ногай халкы, дослары, бирге ислеген йолдаслары, олар суьвретшидинъ акында эсти саклайдылар.
Алтынбийке Акбердиева, художник-педагог, ДР ат казанган маданият куллыкшысы.
Суьвретлерде: С.Батыров; белгили ногай домбырашы Таьтлихан Абубекеровадынъ портрети.