Тек янъыларда «Меним яшавымда космос» деп язылган макалады мага Ногай районымыздынъ Нариман авылынынъ ясуьйкени, оьзи де халкымнынъ талаплы, яратувшылык
пан каьр шегуьвши инсаны, яшавын яс несилди тербиялавга багыслап келген окытувшы Нурманбет Тангатар увылы Зарманбетовтынъ аманаты ман, увылы еткерди.
Оьзек те, бу макала, аьдем космоска биринши кере ушкан куьн, апрель айынынъ 12-нши куьнине ювык заманда газета бетинде дуныя ярыгын коьрген болса ша, ийги де болаяк эди, ама тек сол куьнге айлак ювык заманда макала мага етти… Кашан баспаланса да, макала оьзининъ кызыклыгын йоймайды, Нурманбет Тангатар увылынынъ эскеруьвлери бизди талаплы Зарманбетовлардынъ тукымы ман, аьел баалыклары ман, ата соьзининъ куьшин коьрсетуьви мен боьтен де ювык таныс этеди.
Тоьменде мен онынъ эскеруьвлери мен сени де, аявлы окувшым, таныстырайым:
– Мен оьзимнинъ киели аьскер борышымды узактагы 1970-нши йылда, СССР-дынъ Липецк каласындагы согыс-ава савытлы куьшлеринде толтырдым. Алты ай узагында самолетлардынъ коькке ушувга аьзирлигин тергев бойынша специалист кесписине окыдым. Соны уьстинликли окып битиргеннен сонъ, кеспи бойынша аьрекетимди бардырдым, ушув заманлар болганда, самолетларды карав ман канагатладым. Самолетлар ушпайтаган заманларда штабта суьвретши болып иследим, летчиклердинъ ушув кагытларын кеплеп турдым.
Космоска биринши аьдем болып ушкан Юрий Гагарин дуныядан кешкеннен сонъ, СССР-дынъ баьри космонавтларын аьрекет бардыратаган аьскер боьликлерге ислемеге эм МИГ23, СУ- 27 маркалы самолетларды айдап уьйретуьвге йибердилер. Соьйтип, мен эр борышымды толтыратаган аьскер боьлигине сондай борыш пан космонавт Герман Степанович Титов туьсти. Бизим аьскер боьлигимизге ювык ерде, Воронеж каласында космонавт Валерий Быковский куллык этти (оны ман мен бир де коьриспедим).
Соьзимди Герман Титов акында бардырайым. Ол бек ыспайы эм терен билимли аьдем эди. Аьскершилер арасында бек сыйлы эм йогары кеспилик усталыгы болган инсан
деп те белгили. Оьзи де аьдемлерди айырмас эди.
Мен оны оьзиме де ийги уьлги этип алдым. Биринши класслы летчиги, Ленин ордени мен эм Совет Союзынынъ Баьтири деген алтын юлдыз бан савгаланган. Герман Степанович Титов пан мен алты ай бирге, бир аьскер боьлигинде куллык эттим, ама сол кыска болжал заманы меним эсимде сав яшавым бойынша калды…
Касиетине коьре ол бек каьмбил аьдем эди, ога бир баскалыгы да йок – сен уьйкен атагынъ болган офицер ме яде болса, булай аьскерши ме, баьрисине де тенъ карайтаган эди. Ол
меним акымда да билмеге суьйди – кайда тувдым, кайда яшадым, атаанам кимлер… Мен сондай белгили аьдем меним биографиям ман кызыксынганына суьйинип, оьзимнинъ
акында хабарладым.
Карт атам, уьш кишкей инилерим мен уьйде калганын билгенде, мага языгы ийип, мен аьскер сырасына шакыртылганыма сейири келди.
Ол мага коьп яхшылык этти: биз оны ман ял алув заманларымызды бирге оьткердик – балык ыслап, Липецк каласындагы Аьскер Данък музейинде болдык, кала пляжына шомылмага бардык…
Аьскер службасы ызына ювыклаганда, аьскершилерди кыр куллыкларга ислемеге йиберетаган эдилер. Ол мени сол ислерден босатады. Сонынъ да бир сыры бар болыпты экен. Бир куьннинъ бирисинде ол мага киши офицер курсларын оьтпеге, ама сонъгы соьзди атамнан алмага насихатын да берди. Мен онынъ маслагатын тынълап, атама хат яздым,
ама атам мага ыхтыяр бермеди, мен тувган якларга кайтып келдим. Меннен сонъ ызлы-ызларыннан инилерим аьскер сыраларында борышларын толтырдылар, оларга кеспи алмага ярдам эттим, сол да меним командирим Герман Титовтынъ насихаты эди. Мен оьзим де йогары кеспили окытувшы болдым.
Герман Степанович пен аманласувымыз, оны ман колласувымыз буьгуьнлерге дейим эсимде, онынъ йылувлыгы аьли де йылы эскеруьвлер болып келедилер… Аьскер службасыннан сонъ, ол аьрекетин бардырмага Москва каласына кетти, мен – Дагестаныма…
Йыллар оздылар… 2000-ншы йылда мен билимлендируьв тармагынынъ куллыкшыларынынъ Савлайроссиялык курылтайынынъ делегаты болып сайландым. Шарадынъ
оьтуьвининъ экинши куьнинде бизди туьрли россиялык йогары окув ошакларында оьтпеге керек мастерклассларга яздылар. Сол мастеркласслар оьткерееклер санында Герман Степанович те бар эди. Оьзек те, мен ийги танысыма туьспеге шалыстым, ама мырадым толмады, йолыгыс болмады. Ол авырып, больницага туьскен деген хабар белгили болып,
мага коьриспеге амал да бермедилер. Бизим еримизде аьллер де аьруьв тувыл эди. Янъы карак туьркимлер мен урыслар битип турган шаклар…
Мени Москва каласынынъ геодезия эм картография университетинде оьтеек мастер-класска йибердилер.
Мунда да меним ортакшылык эткеним космос пан байланыслы эди. Бу окув ошагынынъ ректоры летчиккосмонавт, Совет Союзынынъ Баьтири деген атка эки кере тийисли болган Виктор Савиных эди. Онынъ етекшилеви астында мен мунда мастер-класс катнасувшысы да болдым.
Оннан сонъ да космос пан байланыслы вакытлар болдылар. Ис аьрекетимди бардыра турып, «Космос бизи мен» деген Савлайроссиялык шарада катнастым, сонда да мактавга тийисли болып, СССР-дынъ эки кере Баьтири В. Шаталовтынъ колы салынган, газетадынъ бас редакторыннан Дипломга да тийисли болдым (бу шарады Учительская газетасы уйгынлап, оьткерген эди).
Меним Герман Степанович пен сонъгы аманласувым болганлы 55 йылдан да артты. Мен бир куьн де оны ман, сондай белгили аьдем мен таныс болганымды биревге де айтпай, сыр этип саклаганман. Аьли уьшин мен онынъ мага берген маслагатларын, насихатларын толтырдым деп ойлайман: оьзим йогары билим алдым, инилериме де экисер йогары
билим кеспилерин алмага ярдамластым, суьйикли атамды да тийисли аьлде, разылыгы ман сонъгы йолга салдым…
Аьли уьшин мен бактыма бек разыман, сондай белгили аьдемлер мен мени яшав бойынша растырганына..,– деп боьлиседи Ногайымнынъ шынты йигити, ДАССР-дынъ халк
ярыкландырувынынъ отличниги, ДР ат казанган окытувшысы, РФ Президентининъ миллет проектлери бойынша баргысынынъ лауреаты Нурманбет Тангатар увылы Зарманбетов.
Ол оьз бактысына белгили аьдем мен таныс болганына разы болса, мен оны ман таныс болганыма бек разыман, неге десе, халкымда ийги соьзлердинъ бирисинде айтылганлай,
«Яс аьдемнен куьш ал, ясуьйкеннен – акылын». Ол мени мен боьлисетаган билими коьп пайдасын береди…
Аьли де алдыда Нурманбет Танъатар увылы, сиз бизи мен коьп билиминъиз бен боьлисерсиз деп сенемен…
Галима Сагиндикова,
РФ Журналистлер союзынынъ агзасы.
Суьвретте: Н.Зарманбетов Герман Титов автографын беретаган шагында (суьврет уьй архивиннен алынган).