Юмав Иманиязович Каракаев… Сосы оьрметли аьдем мен бизим яйнаган яслыгымыз байланыслы. 1983-1988-нши йыллар Карачаевск пединститутынынъ филология боьлигинде окыган йылларымызда, ол бизге юмарт юрекли насихатшы, терен билимли окытувшы болып турды. Сол йылларда пединститутта бек коьп ногай кызлар эм яслар окыйтаган эдилер. А мени мен бирге бир курста Ногай районымыздан Марина Джумагельдиева, Насипхан Сабутова, Мархаба Нурманбетова окыдылар, куьни бу куьнге дейим де, бирге йыйналып олтырсак, сыйлы окытувшыларымыз Юмав Иманиязовичти, Маржан Мурадовна Султанбековады эсимизге йылувлык пан алып турамыз (яткан ерлери ярык болсын).

Алдын КЧГПИ деп аталган окув ошагымыз – бу куьнлерде У.Д.Алиев атындагы КЧГУ, тек алдынгыдай коьп ногай ясларымыз онда, оькинишке, йок. Эне сонда окытувшымыз ис йолын 1982-нши йылдан алып баслаган. Юмав Каракаев оьзи де сосы институтты йогары билим мен кутарган, сонъ Нефтекум районында окытувшы болып ислеген, Ногай районымыздынъ «Шоьл тавысы» газетасында да журналистлик билимин коьрсеткен.
Черкесскте ислеген заманлары акында журналист Тамара Дышекова булай эскереди: «Сосы аьлемет, ойшыллы, шебер тилли бавырдас пан биринши кере «Ленин йолы» редакциясында йолыгысканымыз эсимде. Озган оьмирдинъ етписинши йылларында танысым Карачаевск пединститутында окувын бардырган. Мен сол йылларда «Ленин йолы» газетасынынъ маданият боьлигин басшылайтаган эдим. Боьликте адабият соравлары уьшин белгили ногай язувшысы Фазиль Апасович Абдулжалилов яваплы болган. Аьлемет аьдем эди Фазиль Апасович, куллыгына коьмилип олтырса, тоьгерегинде биревди де эситпеген, коьрмеген.
Мен де, ясуьйкеннинъ коьримине ызлап, алдымдагы кагытлардынъ уьстинде коьмилип куллык этемен. Кабинетимизде тып-тынык, шыбыннынъ ушканын эситпеге болаяк. Бир кере кабинетимиздинъ эсигин ынъырайтып ашып, яс аьдем эсиктинъ арасына басын сукты да: – Болаяк па? – деп сорады.
– Болаяк, неге болмайды, кир-кир, Юмав! – деди Фазиль Апасович. Бу эки аьдемнинъ бир-бири мен таныс экенлерин соьзлериннен анъладым. Яс аьдем, тартына берип, эсиктен
кабинетке бир-эки адым этти де, Фазиль Апасовичтинъ столынынъ касында токтады. – Тамара, таныс, мунавы – Юмав Каракаев, ятлавлар язады, студент, Карачаевскте
окыйды! – деди ясуьйкен. – Оны ман мектебте окыйтаганда танысканмыз. Мен шыгып келейим, сиз хабарланъыз! – деп, Фазиль Апасович енъил юриси мен кабинеттен
шыгып кетти. Басын тоьмен салып, Юмав меним айтканымды тынълады, берген соравларыма яваплады. Яс аьдемнинъ соьзиннен ногай тилиннен окытувшы болмага суьетаганын, ногай язувшылары ман ювык таныспага уьмити бар экенин анъладым. Ол пединститутта Ленин стипендиаты экенин де билдим. Соьзимиз сонъына ювыклаганда, яс аьдемнинъ тири, сезгир коьзлерине кайгы энъгенин сездим. Сол заманда Юмав атасы да, анасы да яшавдан эрте тайганлары акында коьмекейи босап хабарлады. Кишкейиннен окувга авас болган яс аьдемди окытувшы болмага суьйген уьмити Карачаевскке, окытувшыларды аьзирлев окув ошагына аькелди. Институттынъ айтувлы
окытувшысы Крымхан Кубраевна Джанбидаева биринши куьннен алып, шоьлден келген яс аьдемге аьруьвлигин айтып, ога бас-коьз болды. «Бир коьрис – таныс, эки
коьрис – билис» дегенлей, Юмав ман тар аьллесип келдик. Яс аьдем газетага тек ятлавларын тувыл, студентлер яшавыннан билдируьвлер, ийги йолдаслары акында суьвретлевлер йиберетаган болды». Юмав Каракаев бала заманнан алып ата-анасыннан эрте калып, олардынъ йылувлыгына авас болып оьскен, ама яшавга суьйимин, билимге талпынувын бир де йоймаган. У.Д.Алиев атындагы патшалык университетте куллык эте турып, илми-актарув куллыгы уьстинде белсен ислеп баслады. Эсимде, колындагы куба
туьсли чемоданы ман юретаган эди, сол ер казып алатаган билими мен бизи мен де боьлисип, ногай тилдинъ шеберлигин, байлыгын канымызга-янымызга синъдирип
турды. Ол бизге «История родного языка», «Сравнительная грамматика тюркских языков», «Родная диалектология», «Введение в тюркологию» деген дерислерди юритетаган эди. Мен оны ман «Топонимика ногайских дестанов» деген илми-актарув исимди юритип басладым, ызгы курста оны «беске» якладым. Юмав Иманиязович мен сол куллыгымды бардырып, аспирантурага туьсип, онынъ йолын алганымды бек суьйген эди, ама яшав мага баска бакты язды. Бирерде оькинемен, бирерде сосы куьниме разы болып, солай манълайыма язылгандыр деп ойлайман. 1988-нши йыл биз институтты тамамлап, шашырап кеттик, окытувшым хатлар язып, аьлимди-куьнимди сорап
турды, шынты окытувшы болаягынъа бир де шекленмеймен, ама аьлимлик куллыкты бардырмаганынъа ишим куьеди, сенде баьри амаллар да бар ша, деп турды.
Юмав Каракаев, абырайлы насихатшым, 1988–1992-нши йылларда Казаньнинъ Ибрагимов атындагы тил, адабият эм тарих институтынынъ аспирантурасында окып,
1999-ншы йылда «Ногай тилининъ эскирген лексикасы» деген темага илмилик диссертациясын яклады.
Ол мектеблерге, йогары окув ошакларына методикалык кулланмалар, соьзликлер, программалар туьзип турды. Белгили ногай язувшылар, шаирлер, аьлимлер акында макалалар язды. Сав яшавын ол эскирген соьзлер, диалект соьзлер йыйнавга багыслады, мине кайдай бизим ногай тилимиз, деп телезип турды онынъ тынышлык билмейтаган
юреги. Кайдай коьп куллыклар этти ол архаизмлер, диалект соьзлер, омонимлер соьзликлерин туьзуьв уьшин, ама сол соьзликлер дуныяга энгенин коьрмеге заьр болып кетти.
Ол тек тил мен тувыл, тарих пен де кызыксынатаган эди. Ногай халкымыздынъ тарихине, маданиятына багысланган «Ногайцы» деп аталган китабин де аьзирлеген эди.
Онынъ окувшысы, шаир Альберт Тамакаев кайдай оьктемлик пен эскереди: «Юмав Иманиязович – билимли филолог эди, ногай тилининъ юмаклыгын анълаган, ногай
филологиясын оьзининъ илмилик куллыклары ман байыткан. Ол сондай да яныплы, яланъаш юрек аьдем эди. Биз, студентлер, онынъ коршалавы ман, кол созувы ман билим
алдык, тербияландык, аьр бир соьзин юттык, дерислериннен тенъиздей терен билимине коьмилдик».
Филология илмилерининъ кандидаты, тюрколог, КЧГУ-дынъ карашай-шеркеш кафедрасынынъ доценти, Россия Язувшылар эм Журналистлер союзларынынъ агзасы Юмав Иманияз увылы Каракаев окыткан баьри яслардынъ юрегинде дайым да яшаяк. Бу йылдынъ шилле айынынъ 2-нши куьнинде ол 80 ясына толаяк эди, ама ябыскан мараз оны 2023-нши йылдынъ кырк кийик айынынъ 2-нши куьнинде алып кетти, алдыда аьли де коьп мыратлары бар эди: «Биз этпесек,
ким этеек? Ногай ногайды ойламаса, ким ойлаяк?!» – деп айтып туратаган эди. Аьлиге дейим де соьзлери кулагыма шалынады, оьткир коьзлери мен студентлерге карап: «Кайратлы болынъыз. Сиз, тувган тил окытувшылары, ата-бабаларымыз калдырып кеткен тил байлыкты саклавшылар, соны бир де мутпанъыз!» – дейтаган эди. Ызгы кере
окытувшым ман 2015-нши йылдынъ увыт айында Тукуй-Мектеб маданият уьйинде йолыгыстым.
Онда «Современный ногайский язык. Хрестоматия» деген китап презентациясы оьткен эди, авторлары: Ю.Каракаев, Ф.Атакаева, Е.Тенчуринская. Шарада Нефтекум районынынъ авыл етекшилери, депутатлар, ногай тилин суьйген уьйкен ямагат йыйылган эди. Юмав Иманиязовичтинъ наьсипли юзи коьз алдымнан таймайды, ол шыгып оьзининъ соьзин айтты, сав халкка разылыгын билдирди.
Мине энди бу йыл – онынъ 80 йыллык мерекеси, оьзи йок болса да, айткан соьзи, эткен ислери бар, соны ногайы бир де мутпага керек тувыл. Яшавда шыкпай калган соьзликлери дуныя коьрсе экен деп дуа этемен, эм шынты, алал юрек йигитлеримиз сол оьлимсиз исти кагытларда калдырмай, китаплер этип шыгарарлар деп сенемен. Оьлисин
сыйлаганнынъ тириси аш калмас.
С.Майлыбаева,
Россия Язувшылар эм Журналистлер союзларынынъ агзасы, ана тил окытувшысы.
Суьвретте: Юмав Каракаев.