(повесть)

(Басы 7-нши, 9-ншы, 11-нши, 12-нши, 14-нши, 16-ншы, 20-ншы, 21-нши, 22-нши номерлерде)
– Баьри ойларын да айтып, тек авылга кайтаягын ясыргандыр, ха, ха, ха. Куьлип турган кеде бирден токтап калды.
Ол Зухрадынъ сувык коьзлерин сезди. Сол ара тынысларын ийнинлериннен алып, Бейтулла ман Рашидхан келдилер. Олардынъ юзлери коьнъилсиз эди.
– Биз бармаган ер калмады, Казбек йок. Ыргаклыга да кетпепти, маьшинлерин йолга салган окытувшы айтты. Не этейик энди? – деди Рашидхан адалап эм баскаларга сенимли карап. Балалар уьндемедилер, тек шофер ястынъ ызгы соравын эситип, мукаят та ашувланды:
– Калаяк болсанъ, оьзинъ кал, кошшак, а меним сизинъ Казбек-Мазбегинъизге болып, заман йибермеге амалым йок. Мининъиз! – деп маьшинди юргизбеге онъланды. Оьз ара
маслагатласып, оныншы класстынъ яслары Рашидханды калдырмага ойластылар. Зухра, соьзге косылмай, эрек тура эди. Сыйлыхан ога аьжейипсинип, коьз таслады. Кыздынъ
шырайы оьпкелеген баладынъ юзиндей болып коьрине эди. Минейимме, минмейимме дегендей болып, Зухра маьшинге энъ ызда янасты.
– Сен калмайсынъда, аьши? – селекелеген сес кыздынъ тап кулагынынъ туьбинде шалынды. Ынжыбийке йолдасына ярасык куба коьзлерин суьзип, толы кызыл эринлерин кемшейтип карай эди. Зухра сылув кызга явап кайтармага да эринди. Онынъ мунълы авыр коьзлери Рашидханда эди. Кеде Зухрага йылы куьлемсиреди. Маьшин коьзден тайган
сонъ, Рашидхан доьрт ягына айланып карады. «Мунда меним бир кардашым да йок», – деген Казбектинъ сеси кулагына шалынды. «Кайда болмага болады ол? Клубта йок, ресторанда эм кафеде коьринмейди, парктан да таппадым.
Энди кайдан излейим? Тагы да бир айланып шыгайым сол ерлерди», – деп Рашидхан бас деп койы эм кенъ паркка карап юрди.
****
Досы тереклердинъ арасын тинтип юрген аьсерде, Казбек дежурный милиционердинъ алдында токтап туры эди. Ястынъ сызыклары кадалган саз туьсли сары шалбыры шанъга баткан эм уйпаланган, курткасынынъ бир ийни соьгилген, онъ коьзининъ туьби коьгерген, онъ колы десенъ, онъайсыз кепте мойнындагы шалына илинген. Казбек акырын ынъкылдай эди.
– Кайсы авылдан, атынъ ким? – деп милиционер кедеге сувык карады. Явап алган сонъ, тагы да соравлар берип баслады. – Неше ясынъда? Окыйсынъма? Атанъ кайда ислейди?
– Окыйтаган яс болып, уьйкен аьдемлерге катысасынъ. Уялмайсынъма? Ким мен иштинъ?
– Ишпедим, – деди кеде, калын касларын туьйип.
– Аьши эсирик аьдемлерге неге бас косасынъ?
– Баьри де эсирик тувыл эдилер.
– Ол аьдемлер сага кайда карсы келдилер?
– Рестораннынъ янында.
– Не уьшин янастынъ?
– Тоьбелести койдырмага, – деди Казбек, онъ колын туьзете берип.
– Ким уьшин якластынъ?
– Атам уьшин. Ол эсирик эди.
Милиционер ручкасы ман ойнап, уьндемей калды. Сонъ яска ынанмаган коьзлерин коьтерди.
– Мунда конарсынъ. Махмудов, коьрсет буга ятаяк ерин. Эртен ызын коьрип алармыз.
Казбек козгалмай, дежурныйга йигерсиз карады.
– Не зат?
– Колымнынъ бувыны шыгыпты, – деди яс, эринлерин тислеп.
– Доктырга элтеп алып кел кедеди, – деди дежурный эсиктеги Махмудовка.
Булар кырга шыкканда, каранъа тоьселип биткен эди. Казбектинъ онъ колы юрген сайын куьшли солкылдайды, ама яс кышкырмас уьшин тислерин берк кысады.
Ярык ерден оьтип бараганда, бирев «Казбек» деп суьйинип кышкырды. Коьп кетпей, тереклердинъ арасыннан Рашидханнынъ басы коьринди. Казбек суьйинген эди, ама оьзининъ уьстине карап, тез шырайы сувыды. Тенъи болса, адалап еринде катып калды. Яныннан милиционер озган сонъ, артларыннан юре эди.
Больницага ете турганда, Махмудовты бирев токтатты. Онынъ алданганына суьйинип, Рашидхан досына янасты.
– Не болды сага, айтшы? Сени ше биз излеп таппай юримиз.
– Биз деген ким? – деди Казбек коркып.
– Аьли баьри де кайтып кеттилер. Сени таппага мен калган эдим…
– Эм кайдай аьлде таптынъ? – деп куьрсинди яс. – Соьйлемеге ер тар. Рашидхан, тилегим бар сага. Рестораннынъ азбарында бийик темир боькше туры, аьне сонынъ янына мен
атамды калдырып кеткен эдим. Ол эсирик.
Кыйлансанъ да, йыйтагы оны. Меним акымда бир зат та айтпа. Эртен оьзим шыгарман, – деди Казбек, тынысын да алмага алгасап.
– Колынъа не болды? – деп Рашидхан языксынды.
– Бар кет! Анавы бизге бурылды, – деди Казбек, йолдасын эрек ийтеп. Кетип бараган досынынъ артыннан Рашидхан эсин йыялмай карап калды.
Тил бир болса, ис оьр болар Эртенъгиси куьн Рашидхан Ильяс Керимович пен директорга тел согып, досынынъ хабарын айтты. Туьске карсы милиция уьйдинъ алдында уьйкен мотоцикл келип токтады. Шанъга баткан эки окытувшы теректинъ артында турган кедеди шакырдылар.
– Кайдай янъы хабарлар бар? Аьне эркектинъ инисин аькелдилерме? – деди Оьзбек Байрамович, уьстин кага турып.
– Аьли янъы аькелдилер. Казбектинъ колы авырыйды усайды, шырайы айлак осал коьринеди, – деп кеде кыйланды.
Ильяс Керимович онынъ ийнине колын салды.
– Сен алал дос, Рашидхан. Казбекке коьп коьмегинъ тийди. Шынты дос сендей болсын!
Кеде кызарып, тоьменге карады. Окытувшылар болса, милиция уьйдинъ ишине кирмеге алгасадылар. Милициядынъ начальниги Кырымхан Саллыбаевич эм яс следователь Асан Казгереевич Ямештинъ иниси Алишке соравлар берип туры эдилер. Бас деп боьлмеге дежурный кирип, Кырымханды шыгарды. Оьзбек Байрамовичти коьрип, начальник йылы саламласты, булар школады бирге кутарып, аьли де байланысты йойган йок эдилер.
– Окувшынъ болмаган болса, бизди туьсинъде де эслемеек эдинъ, – деп Кырымхан Саллыбаевич куьлемсиреди.
– Бу уьйдинъ эсиги кайда экенин билмеген артык, – деди директор, касларын туьйип. Досы оны юбантпага алгасады.
– Сен корккандай зат йок. Акболатов Казбек куьнали тувыл, досым. Кене де атасын оьлимнен куткарган. Уьш аьдем мен бир аьдем тенъме? Ол Межитов Алиш десенъ, тек янъыда шыккан тутнактан. Энди биз оны яхшы айыктырармыз, – деп Кырымхан эсиги ябык боьлмеге ашувланып карады.
– Казбекти буьгуьн босатасызба? – деди Ильяс Керимович суьйингеннен коьзлери йылтырап. Милициядынъ начальниги басын шайкады.
– Айып этпенъиз, буьгуьн биз оны шыгарып болмаякпыз. Соравды бир ягына йыгып йиберейик.
Ильяс Керимовичтинъ юзи салкынланды. Оьзбек Байрамович те досына ялынды.
– Тез босатпага шалыс, Кырымхан, ясты. Казбектинъ яшавдан коьрген корлыгы онсыз да аз тувыл. Бизге аьли оны ман йолыкпага ярайма?
– Ярайды, неге ярамасын. Куьнтувганов, аькел ясты мунда, – деди начальник дежурный милиционерге.
Коьп кетпей, саьнединъ муьйисиндеги боьлмеден Казбек шыкты. Онынъ уьстинбасын коьрип, окытувшылар адалап калдылар.
Кедединъ шырайы да осал эди. Директор ман класс етекшисин коьрип, Казбек кери адымлады, сонъ басын тоьмен салып, алгасамай алдыга юрди. Ясты конаклар ман калдырып, милиционерлер шыгып кеттилер. Бас деп уьшеви де уьндемей турдылар. Ильяс Керимович пен директор бир-бирине карай эдилер.
– Колынъ нешик? – деп класс етекшиси Казбекке ювык янасты.
Окытувшылардан уьйкен бетлев куьтип турган кеде эситкен соравына ынанмай калды.
Каткан юзи юмсайып, Ильяс Керимовичке ол аьжейипсинип карай эди. Сонъ эсин йыйып, илинген колын оьзи ыслап карады.
– Бираз солкылдайды, – деди яс, шагынганына уялган кисидей кызарып.
– Тилеп сени аьли шыгартармыз. Тек авылга кайткышай, доктырга аьли де коьрин, – деп Оьзбек Байрамович начальниктинъ кабинетине абытлады. Ильяс Керимович пен ялгыз калганда, Казбек мукаят та кызарды.
– Тоьбелести оьзинъ коьрдинъме яде бирев айттыма? – деди окытувшы, ясты уялтпас уьшин терезеге бурылып.
– Бизим авылдан бир кеде шакырып айтты, мен топ карап туры эдим. Ювырып келгемен, рестораннынъ азбарында уьш аьдем атамды тоьбелеп турылар. Койдырмага шалысып,
ортага туьскен эдим, ама Алиш деген ногай (атын буьгуьн эситтим) мага ябысып баслады. Сол ара халк йыйылды, милиционер келди. Уьшевдинъ экеви каштылар, а мен кашпага
уялдым. Колымнынъ бувыны шыкканын сонъ сездим.
Казбек уьндемей калды. Ильяс Керимович тувра караганда, кеде эринлерин тислеп, басын тоьмен салды.
Сол ара кабинеттен начальник пен Оьзбек Байрамович шыктылар. Кырымхан Саллыбаевич яска янасып, колын карады, сонъ ийниннен акырын какты.
– Аьше кайтып тыншай сен. Керек болсанъ, шакыртармыз.
Йыртылган кийиминнен уялып, Казбек кырга шыкканда, басын коьтермей эди. Оьзине карап ымтылган досын да сезбеди. Ама Рашидхан онынъ ойларын тез анълап, юбантпага шалысты.
– Казбек, юр меним кардашларыма барайык. Уьстинъди тазалармыз, – деп ол тенъин колтыклады.
****
Казбектинъ аьжейибине эм наьсибине бирев де оны бетлемеди эм корламады. Язманбет пен Кельдихан ясты алдынгы кепте сыйлай эдилер. Зухра, анасыннан эситкен соьзлерди кедеге билдиртпей, оны ман дайым да бирге юре эди. Колы савлыкка кайтканда, Казбек оьзи мен не болганын да мутып калды.
Куьнде де дерислерин Зухра ман аьзирлеп, Рашидхан ман куьреске юрип, Бейтулладан суьврет шыгарып уьйренип, яс заманнынъ кайтип кеткенин де сезбей эди. Яшавы маьнели болып баслаганга кеде баьриннен де артык оьзи куьезленеди. Зухра соны сезип, анасынынъ каты соьзлерин мута эди.
Янъы йылды карсы алув Казбек уьйден шыкканда, юмсак япалак кар савлай дуныяды агарткан эди. Эски йыл шамланмай, аязсыз, елсиз, йылы авады авыл уьстине тоьсеп, уьндемей кетеектей коьринеди.
Кеде яваган карга бетин берип, Зухра алардынъ терезелерине карады. Олардан малкылдап, ярык келе эди. Эки уьйдинъ арасында аьри-бери юрип, яс заман озгармага шалысады. Уьстине конатаган кар ман аьвлигип те алады. Кеш арада Казбек куллыгы болса да, Зухра уьйине бир де кирмей эди. «Сыйлыхан айтпаган болаяк, ети саьатте куьтеек деп. Школага барып карайым, белки, менсиз кеткендир», – деп яс калын карда ыз калдырып, орам бойы ман йоьнеди. Школадынъ ишин шавшув бийлеген эди.
Завклы куьлкилер, яркыраган ярасык елка, онда-мунда ювырып юрген туьрли «айванлар», «миллет халклар» Казбектинъ коьнъилин коьтердилер. «Оьзинъе керек аьдемди
танып та болмаяксынъ. Эш те Зухра костюм аьзирлеймен деп айтпады. Сыйлыхан барма экен? Оннан сорамага керек», – деген ой ман кеде балалардынъ араларыннан юрип, бетлерине, юрислерине тиклеп карайды.
Бирден ювыкта Сыйлыханнынъ куьлкиси шалынды. Казбек адалап ян-ягына бурылды. Онъ кабыргасында басына кара кулакшын боьрк кийген, бетине маска илген орта бойлы кедеди коьрди. Артында туьлки кийимин кийген бирев туры эди. Алдында куьпелектей болып кийинген кишкей бойлы, сары шашлы, толы бетли ак кызалак юри. Кеде сол кабыргасына бурылды эм анъсыздан кери абытлады.
Эртегидеги обыр курткады эриклеп кийинген узын бойлы арык бирев Казбекке тувра карай эди. «Бу ким экен? Мен бу кеше Зухрады танымасам ярайды», – деп яс коркты. Биревдинъ караганын сезип, басын бурды. Эки-уьш абыттай ерде Индиядынъ хатынларына усап, Ынжыбийке туры эди. Куьезленгенин ясырмага уьлгирмей, Казбек кызга карап калды.
Манълайына буйраланып туьскен кара шашлары, кулагындагы уьйкен тоьгерек сыргалары, ак узын егинли кофтасы эм шаркына оралган кызыл уьстинде ак шешекейли енъил
кумаш Ынжыбийкеди буьгуьн айлак та сылув этип коьрсете эдилер. Ама кеде узак токтамай, кыздынъ яныннан озып кетти. Онынъ артыннан акырын сылув кыз да козгалды.
Коьп кешикпей, ойын басланды. Елкадынъ тоьгерегинде парласып лезгинка бийип, кешликти аштылар. Биювлер, йырлар, ойынлар шеретлесип, школадынъ ишин куванышка толтыра эдилер. Тек Казбек, агашлыкта адаскан кисидей, балалардынъ арасын кайтакайта кезе эди. Зухрага усаган аьдемди коьрмеген сонъ, кетпеге онъланды.
«Уьйлерине абайдынъ кызын йиберип сораттырарман», – деп яс ойланды.
– Аьли биювге кызлар кеделерди шакыраяк, – деди кешликти юритетаган яс окытувшы.
Сол соьзлерди эситип, Казбек иркилди.
«Бар болса, Зухра эш те янасар», – деген ой
ман ол ортага йылыса эди. Боьлмеди занъыратып, анъ шалынды. Коьп кетпей, кедединъ эки колыннан да ысладылар. Бир ягында баягы сары шашлы куьпелек туры, экинши ягында болса ярасык куба коьзлери куьлемсиреп,
Ынжыбийке туры эди. Яс билдиртпей, куьрсинди эм сылув кыз бан бийимеге шыкты.
Ортага шыгаган аьсерде бурынгы ногай хатыннынъ кийимин кийген кызды коьрди. Онынъ бетинде де маска бар эди. Кыздынъ ымтылган кевдеси, карап калган коьзлери
Казбекти шакырмага суьйгенин коьрсете эди.
Сонъ ол бурылып, баска биревди шакырды. Кедединъ ногай кийимли кыскаяклыдан коьзин айырмайтаганын коьрип Ынжыбийке:
– Ол тогызыншы класстан Беризат деген кыз. Таныйсынъма? – деп куймырсып сорады.

– Мен кызга болып карамайман. Уьстиндеги кийимине кужырым келеди, – деди Казбек алдатып.
Сылув кыз тынысын енъил алып куьлемсиреди.
– Бурынгы заманлар болган болса, соьйтип кийинеек эдик.
Мага келисерме эди сондай кийим, кайтип ойлайсынъ? – деп ол, билдиртпей яска янаса эди.
Онынъ кара буйра шашлары Казбектинъ бетине тийип басладылар. Ама кыздынъ ярасыклыгы кедединъ юрегин куьйдирмейтаганын яс энди аян сезе эди. Болса да, Ынжыбийкеди оьпкелетпес уьшин, соравларына явап кайтарады.
Анъ кутылганда, Казбек алдынгы ерине барып токтады. Ынжыбийке яныннан кетпей эди. Коьп ойланмай, яс школадан шыгып, уьйине зыранълады.
Бебелери мен уьйде байрам этип олтырган кыз Казбекти коьрип, бек аьжейипсинди.
– Зухра уьйдеме, карап келши.
Бир куллык пан барган киси бола кой, – деп карындасына ялынды.
Кыз коьзлерин ойнатып, куьлемсиреди.
– Бир-биринъизди йойып юрген аьдемлер экенсиз, барайым аьли ок!
– Уьйинде болса, Казбек куьтип туры деп айт, – деди яс шыгып бараган кыздынъ артыннан. Коьп кешикпей кыз кайтып келди.
– Ол школага коьпте кетипти. Уьйлеринде конаклар бар, ол болмаса, Касбийке мага акыраягына шек те йок эди. «Ким сорайды» – деп ашувланды. Аьжейипсинген кеде кетпеге
алгасады. «Уьстине кайдай костюм кийген экен? Мен оны танымасам да, ол мени танымага болаяк эди ше. Не уьшин янаспады? Оьпкелеген болаяк?» – деп Казбек кыйланды.
Кеде школага киргенде, костюмлердинъ парады басланып тура эди. Ийгилерине жюри савга пайлайды, ортага шыгарып, бетин коьрсетеди.
– Ногай хатыннынъ кийимин кийген аьдемди шашаклы явлык пан баргылаймыз, – деди Оьтебийке Сейпуллаевна. – Таныстыр бизди оьзинъ мен! Шык ортага!
Зухра кызарган эм куьлемсиреген бетин ашканда, Казбек коьзлерине ынанмай эди. Ама кеде янаскышай, кыз йок болып кетти.
Коьнъили тоьмен болып баслаган яс эректе тура эди.
– Кимнинъ акында ойланасынъ, дос? – деген таныс сести эситип, артына бурылды. Рашидхан тенъин колтыклап янына янасты, сонъ куьлемсиреп:
– Кызлар кийимлерин авыстыраятырлар, аьли ок та келерлер. Бейтуллады таныдынъма? Ол сени коркытыпты. Мени де танымай оздынъ касымнан, – деди эсикке карай турып.
– Эрши обыр куртка Бейтулла болган болаяк? А сен ше, сен ким эдинъ? – деп Казбек куьлди.
– Мен туьлки эдим. Бир юма аьзирледим сол костюмды, ынанарсынъма?
Сол ара залга Сыйлыхан ман Зухра кирдилер. Кыздынъ коьзлери Казбекте токтап, бети мукаят та кызарды. Яс ога кайтип ымтылганын эм кайтип янына еткенин оьзи де билмей калды.
– Сени сав кеше йойып юрмен ше. Бир сама янаспайсынъ, ондай катылык ярайма? – деди кеде суьйинмеген ери калмай. Зухра уьндемеди. Ынжыбийке уьшин янаспайтаганын айтпага энди уяла эди. Анъ басланганлай, экеви ортага шыктылар.
Казбектинъ йылтыраган коьзлерин, юзиннен таймаган куьлемсиревин, енъил биювин эм Зухрадан оьзге биревди де сезбейтаганын Ынжыбийке иши куьйип, коьре эди. Сонъ ол, даяна алмай, шыгып кетти.
– Коьнъилим бузылып, не ойлаякты билмей туры эдим, кене де Рашидхан аьвликтирди.
Энди ше сен меннен кашып болмассынъ, – деп Казбек кыздынъ бетине кувнак коьзлери мен карады. Япалак кар аьли де ява эди.
Ол орам ман алгасамай келеген яслардынъ тоьгерегинде айланады, сонъ уьстилерине конады.
– Шашынъ агарды, – деп куьлди Казбек кызга.
– Сеники де агарсын аьши, – деди Зухра кедединъ боьркин шешип. Япалак ак кардынъ кара койы шашларга тез-тез конувына кыз куьезленип карайды. Бирден Казбектинъ коьз каравын ыслап уялды. Кеде ювык янаса эди.
– Зухра, эсинъдеме айтканынъ: суьйимме яде сезимме билмеймен деп? Энди анъладынъма юрегинъди?
Казбектинъ тынык сеси эм тувра, ашык каравы кыздынъ басын эсирте эдилер.
– Аьли де билмеймен, – деди Зухра куьлемсиреп эм коьзлерин ясырып.
– А мен оьзимди аьруьв анъладым. Сен – меним бактым, сен – меним биринши таза суьйимим.
Анъсыздан Казбек кызды омыравына кысты эм онынъ шашларыннан, манълайыннан исси оьпти. Зухрадынъ коьзлерине эки коьзяс калтырай эдилер.
Оларды йылы аясы ман сыпыра турып, кеде сыбырдады.
– Коркпа, Зухра. Мен сени бир де оьпкелетпен.
Сонъ акырын кызды кушагыннан босатып, колыннан ыслады. Ерге тоьселген юмсак карда эки ястынъ ызы ойылып кала эди.
1973 йыл.