АЬР КУЬНЛИК АЬРЕКЕТИНДЕ.
ХАЛКЫМЫЗДЫНЪ БЕЛГИЛИ ШАЬЙИРИ,КОЬШИРУЬВШИСИ ЭМ ПУБЛИЦИСТИ АНВАР-БЕК КУЛТАЕВТИНЪ БИРИНШИ ЯТЛАВЫ НОГАЙ РАЙОНЫНДАГЫ «ШОЬЛ ТАВЫСЫ» (АЛДЫНГЫСЫ «КЫЗЫЛ БАЙРАК» ГАЗЕТАСЫ) БЕТИНДЕ ШЫККАНЫНА БЫЙЫЛ 60 ЙЫЛ ТОЛАДЫ.1957 ЙЫЛ ШЫККАН ЯТЛАВЫ «ЯЗЛЫК» ДЕП АТАЛГАН БОЛЫПТЫ ЭКЕН.СОСЫ БИРИНШИ ЯТЛАВДЫНЪ ШЫГУВЫ А.КУЛТАЕВКЕ УЬЙКЕН ЛИТЕРАТУРА ЙОЛЫНА ШЫКПАГА ИЙГИ АМАЛЫН БЕРГЕН. АЬЛИ ОЛ 15 КИТАЬПТИНЪ АВТОРЫ.ЕРШОВ АТЫНДАГЫ ХАЛКЛАР АРА ЛИТЕРАТУРАЛЫК САВГАСЫНЫНЪ ЛАУРЕАТЫ.ДАГЫСТАННЫНЪ ЯЗУВШЫЛАР СОЮЗЫНЫНЪ СЕКРЕТАРИ,НОГАЙ СЕКЦИЯСЫНЫНЪ ЕТЕКШИСИ.РОССИЯ ЯЗУВШЫЛАР СОЮЗЫНЫНЪ АГЗАСЫ,ШАЬЙИР ЭМ ЖУРНАЛИСТ АЛИБЕК КАПЛАНОВ СОСЫ ОЬЗГЕРИС ПЕН БАЙЛАНЫСЛЫ БОЛЫП,АВТОРГА БЕРГЕН СОРАВЛАРГА АЛГАН ЯВАПЛАРЫН БАСПАЛАЙМЫЗ.
СОРАВ: Аьр аьдемге бала шагы муткысыз.Сизге де,элбетте,ол аявлы.
ЯВАБЫ: Мен Ногай районынынъ Куьнбатар авылында 1940-ншы йыл 7-нши июль куьн тувганман.Меним авылым Дагыстан республикасында энъ де сырт бетинде ерлескен авыл эм ога сондай ат та тагылган.Меним бала шагым Уллы Аталык согысынынъ басланувына келди демеге боламан.Соннан себеп аз коьп болса да,согыстынъ не зат экенин бала болып билип калдым.Аьли бизге «согыс балалары»,дейдилер.Сондай медаль де бар.Яслайын анам Тоьлевханга мамык йыймага,ювсан шаппага,кавмак йыймага коьмегимди берип турганман.Согыс йыллары аьли де коьзимнинъ алдында турадылар демеге керек.
Авылдагы ети йыллык мектебинде окыдым.Окытувшыларымыз орыслар эм авыл аьдемлери эдилер.Ясы юзге янаскан болып биринши окытувшымнынъ бириси –Канитат Муса кызы Байманбетова аьли мунда яшайды.Биз окыган йылларда мектебте учебниклер,китаплер етиспейтаган эдилер.Ама бир куьн де,бир саьат те окув токталмаган.Тетрадьлер йоклыктан кайбир заманларда газетадынъ ашык ерлерине де язганмыз.Айтпага керек,сол замангы окытувшыларымыз бек намыслы эм алал аьдемлер болган экенлер.Аз коьп болса да,Пушкинди,Лермонтовты,Толстойды окымага шалыстык.
Анамызда 4 бала болганмыз.Куьндиз ол куллык эткен эм кешелерде бизге карамага шалыскан.Туькенлерде каьмпет,калаш дейтаган затлар аз болатаган эдилер эм бир де тойып ашамаганман дер эдим…Кайбир заманда оьтпек орынына жмых та ашадык эм ога шуькир де этип турдык.
СОРАВ: Не ерде окыгансыз?
ЯВАБЫ: Куьнбатар авылындагы ети йыллык мектебин битип,район орталыгы Терекли-Мектебтеги орта мектебинде 1960-ншы йылга дейим окыдым эм сол йыл биттим.Эм сол йыл ок Карашай каласындагы пединсти –
туттынъ филология факультетине туьстим эм оны 1965-нши йыл биттим. Сонъ болса марксизм-ленинизм университетининъ журналистика боьлигинде окыдым.
СОРАВ: Кайсы йылдан алып язып баслагансыз экен? Эм биринши ятлавынъыз кайсы йыл шыккан?
ЯВАБЫ: Мен 1955-нши йылдан алып язаман.Биринши
ятлавым авыл мектебиндеги газетасында шыкты.Окытувшыма багысланып.Аь биринши кере район газетасы бетинде ятлавым 1957-нши йыл шыккан.Аты «Язлык» эди.Сол заман ятлавды баспалавга коьмегин мага сыйлы агайым шаьйир Куруптурсын Оразбаев берген.Савболсын.
СОРАВ: Аьли неше китаьптинъ авторы боласыз?
ЯВАБЫ: Мен 15 китаьптинъ авторы ман.Сонъгы китаьбимнинъ аты «Бизим Асият»- 2016 йыл шыкты.Документальллик повестим йырав кызымыз Асият Кумратова акында болды.Калган поэтикалык эм кара соьзли китаьплерим туьрли-туьрли йылларда Черкесск эм Махачкала каласында шыктылар.Биринши ятлавлар йыйынтыгым 1966-ншы йыл Черкесск каласында шыккан.Редакторы Суьйин Капаев болган.Эки китаьбим орыс тилинде баспаланган: «Полынная судьба» эм «Желанный гость» деп.
СОРАВ: Кайсы язувшылар эм шаьйирлер мен таныс болгансыз?Сонынъ акында не айтар эдинъиз?
ЯВАБЫ: Институтта окыган йылларымда бизим белгили язувшылармыз Фазиль Абдулжалилов пан, Суьйин Капаев пен,Заляндин мен,Айдамир Мурзабеков пан,Аскербий Киреев пен,Гамзат Аджигельдиев пен таныстым эм досластым.Мени мен бирге Карашай еринде белгили болган шаьйирлер Назир Хубиев,Азрет Акбаев эм Борис Биджиев те окыганлар.Аьли де биревлери мен байланысым бар дер эдим.
Мен атлары савлай дуныяга белгили язувшылар эм шаьйирлер Чингиз Айт- матов,Расул Гамзатов,Давид Кугультинов,Халимат Байрамукова,Фазу Алиева эм баскалары ман да таныс болганман.А Расул Гамзатов пан бирге Дагыстаннынъ язувшылар союзында куллык эттим.Онынъ ювык досы балкар шаьйири Кайсын Кулиев пен ювык таныс болганман.Ол да мага сыйлык.
СОРАВ: Кайсы йылдан алып язувшылар агзасы боласыз.Кайдай савгаларга
яратувшылык кыйынынъыз тийисли болды?
ЯВАБЫ: Мен 1981-нши йылдан алып СССР язувшылар союзынынъ эм сонъ Россия язувшылар союзынынъ агзасы ман. Дагыстаннынъ язувшылар союзынынъ бир неше съездининъ делегаты болып ортакшылык эттим.Москва каласында бир неше россиялык дережеде язувшылар конференциясында болдым.ДР-сынынъ культурасынынъ ат казанган куллыкшысы ман.Россия язувшылар союзынынъ Сый грамотасы ман савгаланман.Белгили орыс эртегишиси Павел Ершов атындагы халклар ара литературалык савгасынынъ лауреаты болганман.Белгили россиялык эм дагыстан патшалык аьрекетшиси Гаджи Махачев атындагы фондынынъ савгасы алтын медальди алганлардынъ бирисимен бизим республика еринде.Энъ де сыйлысы меним ойыма коьре,Дагыстаннынъ язувшылар союзынынъ Сый грамотасы болмага керек- оны Расул Гамзатов оьзи мага тапшырган эм оны ман бек оьктеммен мине куьнлерге дейим де.Публицист эсапта менде СССР журналистлер союзынынъ эм Дагыстан республикасынынъ журналистлер союзынынъ грамотасы да бар.Олар да аявлы эм сыйлы.Коьшируьвши аьрекетим уьшин мага Россия язувшылар союзы ман Грибоедов атындагы медаль де берилген.
СОРАВ: Сизге шаьйир болмага не зат себеп болган экен? Соны да ашыкландырып алсанъыз экен?
ЯВАБЫ: Тувган ериме эм онынъ аьдемлерине суьйимим.Мен бала шагымнан алып суьйикли анам ман халк арасында болдым:авылда,эгин кырда.Онынъ коьзи мен мен дуныяга эм сыйлы ошагым- Ногай шоьлине караганман. Мен ногайда белгили болган баьри де аьдемлер мен ийги таныс эдим: койшылары ман да, партиялык эм совет куллыкшылары ман да,баьри де дережедеги депутатлары ман да,согыс эм ис ветеранлары ман да.Баьрисин айтып таьвеспеге заман коьп керек.Мен солар акында ятлавлар эм поэмалар яздым- Муса Курманалиев,Абдулхамид Джанибеков,Социалист Истинъ баьтири Ярыкбай Абдулкадыров эм оьзгелери акында.
СОРАВ: Сиз аьлиги заманда Дагыстаннынъ язувшылар союзынынъ секретарисиз.Бираз исинъиз акында айтып алсанъызша?
ЯВАБЫ: Мен 2000-ншы йылдан алып Дагыстаннынъ язувшылар союзынынъ секретари,ногай секциясынынъ етекшиси.Меним борышым – коьп миллетли республика еринде ана литературамыз акында каьрлев: китаьплер шыгармага ярдамласув,консультация оьткеруьв,китаьплерге эм баскалай асарларга рецензиялар этуьв,республика язувшылары ман бирге баьри де язувшылык бойынша шараларда катнасув.Таланты болган ясларды язувшылар союзынынъ агзасы этип алув,биревлерин окымага йибермеге союз ягыннан коьмеклесуьв эм баскалары.Бизим секциядынъ коьмеги мен эки ногай аьдеми- Йолболдыев эм Нургишиева Москвада Литинституты битирдилер.7-и шаьйиримиз-Авезов,Капланов,Акманбетов,Кожаев,Майлыбаева эм баскалары Россиядынъ язувшылар союзынынъ агзасы да болганлар.Аьли де бирев алынмага каралады ювык арада.Язувшылар союзы бойынша Москвада оьткерилетаган баьри де шараларда мен де ортакшылык этип тураман.
Дагыстан китаьп баспасында шыгатаган ногай тилиндеги китаьплерге редактирование этип келемен.Шыгаякларын аьзирлевде коьмеклесемен эм аьр йыллык тематикалык планга киргистпеге ой-маслагат этемен.
СОРАВ: Аьлиги заманда не зат уьстинде каьрлейсиз яде янъы не зат язып алгансыз?
ЯВАБЫ: Быйылгы йылым онъайлы кепте барады демеге боламан- оьткен заман ишинде мен оьзим сав оьмирим мырат этип келген «Ана акында поэмамды» язып битирдим.Аьли орысшага коьширилуьви де сонъына келген.Сонъ Дагыстанда «Язувшы оьзи акында» деп бир уьйкен йыйынтык аьзирленеди эм ога язувшылар оьзлери акында суьйсе проза ман,суьйсе поэзия ман матеираллар бермеге кереклер. Китаьп асылында орыс тилинде болаяк.Мен сога да материалымды аьзирлеп битирмеге тураман.
Белгили кызымыз Россиядынъ халк артисткасы Асият Кумратова акында документальллик повестимди орысшага коьширмеге бергенмен эм ол да сонъына келген.Сонъ ногай халкынынъ «Данък» орденининъ толы кавалери Алимхан Асанов акында эки йыл поэмамды орысшага коьширтуьв уьстинде каьрлеймен эм оны коьшируьвшим битирдим деди.Аьне соларды орысша бир китаьп этип шыгарув- аьлиги асыл мырадым.Карармыз,белки окырсыз.
СОРАВ: Бизим ясларга не зат йорав этпеге суьер эдинъиз?
ЯВАБЫ: Мен ясларды суьемен,боьтен де,язатаганларын.Олар да бизде санавлы бармак кимик.Меним оларга тилегим- болган шаклы бурынгы ногай йырларын,айтувларын,такпакларын окув эм анълап алув.Олар бизим уьйкен окытувшыларымыз болмага керек.Мен солай ойлайман.Сонъ Абдулжалиловтынъ,Капаевтинъ,Оразбаевтинъ,Шихмурзаевтинъ,Аджигельди-евтинъ язганларын тешкерип окып карамага.Газеталарга эм журналларга материаллар язбага.Аьне сол затларды этуьв эм ерине еткеруьв уьшин – оларга ногай патриотлары болув керек, тилимизди билмеге,суьй меге эм сол тилде окымага эм халкка язабага.Меннен яде союздан коьмек керек болса- аьр дайым аьзирмен.Талаплы ясларга каныгыслыкты,таьвекелликти йорай –
ман.
Соравларга явап алган Алибек Капланов.

