Ногай район орталыгындагы район маданият уьйинде «Ногай эл» радиостанциясынынъ 3-нши йыл сайынлык баргы тапшырув шарасы шатлыклы кепте озгарылды.
Быйылгы шарады да аьдетке коьре белгили юритуьвшилер Хамид Якубов пан Фарида Шомаева оьткердилер. Айтып озув керек, бу йолгы баргы тапшырув амаллама толы кебинде ногай тилинде юритилди. Ол заттынъ ийги ягы коьз алдында.
Шарады ДР ат казанган артисткасы Фатима Нурлыбаева оьзининъ йырлавы ман ашты. Ога «Ногай эл» радиостанциясынынъ 3-нши йыл сайынлык баргысы – айырым Дипломды эм савгады «село Терекли-Мектеб» МО СП аькимбасы Зейдулла Аджибайрамов тапшырды.
– «Ногай эл» радиостанциясы ислеп баслаганнан алып бизди куьнде де суьйинтеди, халкымыздынъ коьнъилин коьтереди. «Ногай элге» ак юрегимизден эндиги де халкымыздынъ суьйикли радиостанциясы болып калувды йораймыз, – деди З.Аджибайрамов. Ол радиотынълавшылар, авыл ямагаты атыннан радиостанция етекшиси Нурлыхан Аджековага разылык билдирди. Ога эм радиоюритуьвши Салимет Майлыбаевага Сый грамоталарын берди.
«Ногай эл» радиотынълавшылары ДР ат казанган артисткасы Айгуль Джумагуловадынъ йырларын да суьйип тынълайдылар. Шарага шакырылтылганлар арасында, элбетте, ол да бар эди эм йырлавшыга тийисли савгаларды ДР ат казанган маданият куллыкшысы, РФ Журналистлер Союзынынъ эм Язувшылар Союзынынъ агзасы Магомет Кожаев тапшырды.
– Бу байрамды бизге савкатлаган «Ногай эл» радиокуллыкшыларына, соны туьзген Мухтарбий Аджековка, сонынъ етекшиси Нурлыхан Аджековага эм баьрине де разылык билдиремен. Мага коьре, дуныяда оьз халкларына радиоды савкатлаган аьдемлер коьп тувыл. Мен солай ок Айгуль Джумагуловага да бу савгады суьйинип беремен. Ол бек оьнерли эм оьзи де бек ыспайы хатын, – деп белгиледи М.Кожаев.
Алибий Романов. Онынъ атын да, йырларын да эситпеген ногайлар аз болар. Боьтен де «Ногай элдинъ» радиотынълавшылары айтувлы йырлавшыдынъ йырларын куьн сайын да тынъламага разы. Бу кешликте А.Романов домбрада ойнап, оьз давысы ман «Авылыма» деген йырды йырлады. Ога радиостанция атыннан Дипломды ДР Халк Йыйынынынъ депутаты Мурзадин Авезов берди.
– Мунавдай ийги халк коьнъилин коьтератаган шара йылдан-йылга оьрленип барар деп сенемен. «Ногай эл» радиосына уьйкен уьстинлик, илгери оьрленуьвди йорайман. Халкымыз уьшин этетатаган исинъиз
уьшин савболынъыз. Айтылган йырлавшымыз Алибийге савгады ак юрегимнен тапшыраман. Онынъ домбырада ойнавына куьезленемен, мен де ога домбырада уьйренмеге окувшы болып язылмага разы, – деди М.Авезов.
Кешликте яс йырлавшыларымыз Руслан эм Лина Яриковлардынъ катнасувын да каравшылар йылы йолыктылар. Олардынъ йырлары да «Ногай эл» йыр фондында айырым сыйлы орынды бийлейдилер.
– Бу кайдай куванышлы кешлик! Мундай байрам ман «Ногай эл» радиосынынъ коллективин кутлайман. Сондай байрамлар бизде нешаклы бола берсе де, биз тоймаякпыз. Муннан коьп йыллар озып, соны коьрген балалар бай коьнъилли болып оьссинлер. Руслан ман Линадынъ давыслары, юреклери, ишки дуныялары калай бир келиседи! Сондай маданият оьрисимизди байытканларга, бизим коьнъиллерди оьстиргенлерге бек суьйинемен, – деп белгиледи йырлавшылар косагына савгалар бергенде РФ эм ДР ат казанган маданият куллыкшысы Яхья Кудайбердиев.
Аьли экинши йылдан бери мунавдай кешликте узактагы Канглы авылдан йырлавшы Мая Рамазанова да сыйлы ортакшылардынъ бириси.
– «Ногай эл» радиосын туьзген, халкына уьйкен куллык эткен Мухтарбий Аджековка разылык билдиремен. Тагы да мен бу кешликти таза ногай тилинде юриткен Хамид Якубовка эм Фатима Шомаевага да, сондай аьруьв йырларды язган ногай шаирлерине эм композиторларына да разыман. Мая, сенинъ йырларынъды бек суьйип тынълайман. Савбол ногай халкына оьз оьнеринъ мен куллык эткенинъе! – деди М.Рамазановага аьдетли савгаларды тапшыраятып, ДР ат казанган окытувшысы Фатима Ярлыкапова.
Шатлыклы шарада «Ногай эл» радиосынынъ эфиринде белсенли катнасатаган йырлавшылар Бегали Куруптурсунов, Кызыл-Гуьл Кудайбердиева, Зульфия Аджигеримова, Фарида Шомаева, Узаир Найманов, Айлин Аджиева, Мадина Картакаева, Мавлимберди Кишинеев, Джанбулат Караев, Гульназ Теркеева, Артур Межитов, Гульмира Аджатаева ортакшылык эттилер. Оларга йыл сайынлык аьдетли «Ногай эл» радиокомитети атыннан аьдетли Дипломларды РФ ат казанган маданият куллыкшысы Нарбийке Муталлапова, белгили домбрашы Файзулла Мусаев, «Шоьл тавысы» республикалык газетасынынъ бас редакторы Эльмира Кожаева, РФ Журналистлер эм Язувшылар Союларынынъ агзасы Гульфира Бекмуратова, МВД ветераны Абдулзагир Алыпкашев, «Энъ ийги ана тил окытувшысы» Савлайроссиялык атты казанган Насипхан Джумаева, Владикавказдан келген Хаджимурад эм Эльмира Явезовлар, ДР халк артисти, патшалык ногай драма театрынынъ бас режиссеры Байсолтан Джумакаев, патшалык ногай саз алатлар оркестрининъ бас дирижеры Бекмурза Кудайбердиев, «Айланай» патшалык фольклор-этнографиялык ансамблининъ етекшиси Мурат Ваисов, «Россиядынъ бажарымлы хатыны – 2016» деген Савлайроссиялык конкурсынынъ енъуьвшиси Сапият Межитова, РФ Журналистлер эм
Язувшылар Союзларынынъ агзасы Магомет-Али Ханов тапшырдылар эм ийги йоравларын айттылар. Кешликте солай ок «Ногай эл» атыннан Дипломлар ДР ат казанган маданият куллыкшысы Алимет Аблезовага,
йырлавшы Муслим Шаникеевке де берилди. Бу ерде янъы йыр язувшы акында да айтпай болмаймыз. Ол – Айзанат Картакаева. Кешликте ол да оьз йырлары ман халкты сукландырды.
Шарады юритуьвши Х.Якубов оьткен йыл мундай кешликте оьнерли ногай йырлавшысы, арамыздан замансыз кеткен Сейпудин Карагуловты (яткан ери ярык болсын) ийги соьзи мен эскерди. Менимше, бу шарада онынъ йырлары да йырланган болса артык болмаяк эди.
Кешликтинъ ызында «Ногай эл» радиосынынъ аьлиги етекшиси Нурлыхан Аджековага да соьз берилди. Онынъ айтувы ман, радиодынъ ашылувы – ол айтувлы домбырашымыз Файзулла Мусаевтинъ ой-ниети эди. «Ол куьн сайын да Мухтарбийге келип, «Акай, халкымызга радио этейик», – дейтаганы эсимде. Соьйтип, олар экеви дайым да сол радио акында ойлап туратаган эдилер. Файзулла бу ягыннан радиоды ашув эм соны юритип баслав уьшин уьйкен куллык этти. Онынъ биринши етекшиси болды. Ога коьп разылыгымды билдиремен», – деп белгиледи Н.Аджекова.
Бу ерде шарады юритуьвшилер Ф.Мусаевке соьз тапшырмай болмадылар. Онынъ соьзи мен, «Лезгинка» анъы – ол тав анъы, тав биюви. Бизде, ногайларда, оьз йырларымыз, биювлеримиз болмага керек. «Мине сондай асыл ниетимиз бен биз «Ногай эл» радиосын ашканмыз. Буьгуьнлерде мунавдай аьруьв кешликлерди оьткерип, биз сол ийги мырадымызга етисип барамыз демеге боламан», – деди Ф.Мусаев.
М.Юнусов.
х х х
Кешликтен сонъ сонынъ акында оьз ойлары ман миллет маданиятынынъ белгили ваькиллери боьлистилер.
Нарбийке Муталлапова, РФ эм ДР ат казанган маданият куллыкшысы.
– Ал деп бу кешликти уйгынлаган эм «Ногай эл» радиосын халкы уьшин туьзген Мухтарбий эм Нурлыхан Аджековларга коьп разылык билдиремен. Ол биз уьшин бек ийги проект. Сонынъ уьйкен келеектегиси болсын деп йорайман.
Болса да кешликте коьнъилди тоьмен эткен затлар акында да ойымды айтпасам болмайды. Аьлиги ясларымыз йыр язамыз деп алгасап, йырлардынъ соьзлерине маьне бермейдилер. Йыр дегенимиз – ол соьзлери де, анъы да юректен шыккан яшавдынъ бир кесеги. Сонынъ уьшин йырлар терен ойлы болмага керек.
Экиншилей, бу кеше йырланган йырлардынъ соьзлерининъ 80 проценти бир автордыкы эди. Сол себептен мен бир кесекке бу кешлик сол шаирдинъ оьнер кешлиги ме экен деп те ойлап алдым. Бизде коьп аьруьв композиторлар, анъ язатаганлар, шаирлер бар. Бек ыспайы йырлар да коьп ше!
Яхья Кудайбердиев, РФ эм ДР ат казанган маданият куллыкшысы, Ногай район маданият боьлигининъ етекшиси.
– Ногай миллет анъын, ногай йырларды таза саклав уьшин ногай соьзлерге баска халклардынъ йырларын, анъларын катыстырып йырламага ярамайды. Бу озган кешлик – ол бек аьруьв шара. Тек ногай йырларды айырув алдында профессионаллы анъ язатаганлардан, шаирлерден абырайлы комиссия туьзбеге керек деп ойлайман.
Магомет Кожаев, РФ Журналистлер эм Язувшылар Союзларынынъ агзасы, ДР ат казанган маданият куллыкшысы.
– Бириншилей, уьйкен разылык Мухтарбий эм Нурлыхан Аджековларга. Олар «Ногай эл» радиоды ашып, халктынъ маданиятын оьрлендируьвге уьйкен уьлис косатаганларына. Мага коьре, халкка оьзлерин бардан артык этип коьрсетпеге шалысатаган кайсы бир чиновниклерден, шаирлерден, йырлавшылардан эсе халктынъ маданиятын оьстируьвге Аджековлар коьп куллык этедилер.
«Ногай эл» радиостанциясынынъ савгасын тапшырув кешлиги де ногай оьнерининъ оьсуьвине уьйкен себебин этеди. Сондай кешликти мен ногай йырынынъ, ногай оьнерининъ, ногай маданиятынынъ байрамы деп санайман.
Кешликтинъ барысында коьнъилди туьнъилтетаган затлар да коьзге илиндилер. Йырланган йырлардынъ соьзлерининъ дережеси тоьмен эди. Кайдан шыкканы белгисиз, ногайга келиссиз йырлар да йырландылар.
Оьнерли аьдемлердинъ арасында аькис затлар болганын эслесенъ, коьнъил туьнъиледи.
Фарида Сидахметова, КЧР Халк поэти, РФ Журналистлер эм Язувшылар Союзларынынъ агзасы.
– Оькинишке, бу йыл мени бу шарага шакырмадылар. Бизим Карашай-Шеркеш республикалык телерадиокомитетининъ фондында коьп ногай йырлары сакланадылар. Неге ярамайды бизим ясларга келип соларды язып алмага, йырлап, сол йырларга янъы тыныс бермеге? Фондларда бизим ногай йырларымыз ятып калмасынлар дегенди йорайман.
Эльмира Кожаева, ДР ат казанган маданият куллыкшысы, РФ Журналистлер эм Язувшылар Союзларынынъ агзасы, «Шоьл тавысы» республикалык газетасынынъ бас редакторы.
– Мен «Ногай эл» радиосын токтастырувшылар Мухтарбий эм Нурлыхан Аджековларга уьйкен разылыгымды билдиремен. Олар куьшлерин, карыжларын аямай, бизим ногай халкымызга сондай аьруьв радиостанция курганлар. Мен ана тилиндеги «Ногай эл» радиосына Ногай шоьллигинде: куьнбатар бетте – Нефтекум районында, кубылада – Шешен Республикасынынъ Шелков районында, куьнтуварда – Бабаюрт районында, Сулак авылында, сыртта – Аштарханда, карагаш ногайларында да кенъ яйылганын йорайман.
Тек оьткен кешлик акында бир ойларымды айткым келеди. Бириншилей, неше оьмирлерден бери ата-бабаларымыз ногай тилди, ногай йырларды бизге оьсиет этип калдырганлар. Тек ясларымыз ол йырларды
йырламайдылар, оькинишке, казах, татар йырларына ювырадылар. Элбетте, сондай ясларымызга коьмекши «шаирлер» де бар, тек олар акша казанаяк мырад пан язатаган усталар дер эдим (ремесленниклер). Олар, айтпага, казах тилиннен «жуьрек» деген соьзди ногайшага юрек деп, «жанды» – ян деп эм баска соьзлерди коьширип, йырга ятлав язып бередилер. Бизим ногайларда бурынгы заманнан оьзининъ аты, камышысы, кылышы, домбырасы болган. Бизим ногай бир де биревдинъ атына минмеген, биревдинъ де йырын йырламаган, домбрасын шертпеген! Аталарымыз аьр бир оьмирде ийгиден ийгисин, аьр бир юзйыллыкта бизге оьлмес оьмирли йырларын калдырып кеткен.
Экиншилей, 30 йылдан бери халкты оьз йырлары ман кувантып келеяткан Орта-Тоьбе авылда Кельдали Абдулакимов деген бизим йыр язувшымыз бар. Онынъ йырлары кайсы региондагы баьри ногайларга да белгили. Не этпеге оны (бу шара 3-нши кере озгарылып туры) шарады уйгынлавшылар кешликке шакырмайдылар экен? Меним ойыма коьре, ол сол баягы «шаирдинъ» йырларын йырламайды, оьз йырларын йырлайды. Ол сол «шаирдинъ» йырларын йырлайтаган болса ша, бу шарага шакыртылган болар эди бир соьзсиз де!
Мен не этпеге бу кешликте «шаирдинъ» 80 процент йырлары йырланды деп ойлайман, неге десе ол «шаир» радиоды оьзининъ радиосындай этип санайды. Онынъ йырларын йырламайтаган йырлавшыларды ол шарага киргистпейди. Бу соьзиме шайытлар да бар, мысалы, ДР ат казанган маданият куллыкшысы Алимет Аблезова. Ол оьзи шоьлимиз акында сондай да ыспайы йырлардынъ авторы. Онынъ йырлары бизим коьнъиллерди шоьлимиздинъ энъ бийик бий-тоьбеси уьстине миндиреди!
Шоьллигимди бебейлей мен излеймен,
Сагынганда сол шоьлликке келемен.
Ер сагызды, козгалакты излеймен,
Даьмин татып ясымды мен тоьгемен, – деп язады ол.
А.Аблезова – бизим мине деген ат казанган маданият куллыкшымыз. Ол ногай маданиятына 30 йылдан бери аьрекет этип, оьзи де коьп йырлардынъ авторы. Онынъ кешликте йырлаган йырын радиога алмай бек кыйнаганлар. Тек ызгы куьн ол Мухтарбий Аджековка занъ сокканнан сонъ, бу шарага киргисткенлер. Не этпеге соьйтип кыйнаган экенлер бизим Алиметти? Ол сол «шаирдинъ» йырын йырламай, неге десе оьзининъ йырын йырлаган.
Тагы да бу шарада болып озган эршиликти айтпай болмайман. Бизим ногай драма театрынынъ актрисасы Гульназ Теркеева сахнага шаир эм анъ язувшы Айзанат Картакаевадынъ «Ногайыма» деген йырын йырлап шыкпага керек эди. Тек ога басында сол баягы «шаирдинъ» йырын йырлатпай турып, онынъ йырын йырламага ыхтыяр бермедилер.
Мен анълайман, радиода ислеген сайын бу «шаир» йылдан-йылга ногайлар уьшин этилген бу ялгыз бир шарада йылдан-йылга оьз йырларын арттырып тураяк. Мысалы, быйыл онынъ 7-8 йыры йырланган болса, эндиги йыл 10-15 йырлары йырланар деп ойлайман
Радиоберуьвлерде де, халктынъ соьзи мен, коьбисинше бу «шаирдинъ» казах йырларды ногайшага коьширип язган йырлары берилип турады. Ногайда соьз бар «Казаннынъ капкашы ашык болса, ийтке де намыс керек» деген. Халктынъ сол алтын соьзлерине маьне бермеге эм шынты шаир мунавдай эрши тийиссизликти этпеге керек тувыл.

