В столице Дагестана в центре города на площади 12 320 кв.м опережающими темпами ведется создание уникального музейно-исторического парка «Россия – моя история». С ходом работ по его созданию ознакомились глава города Махачкалы Муса Мусаев, министр строительства и ЖКХ РД Ибрагим Казибеков, главный архитектор столицы Магомедрасул Гитинов, директор будущего музея Махти Рамазанов.
22-август – Россия патшалык байрагынынъ куьни
Россия Федерациясынынъ патшалык байрагы: ак, коьк эм кызыл туьсли. Ол, байрак, эки баслы карагус кепли герб пен бирге элдинъ официаллы белгилери болып саналады.
Россия Федерациясынынъ байрагынынъ куьни яздынъ ызгы айы – 22-нши августта байрамшыланады. Бу куьн тыншаюв куьни тувыл. Байрам Россия Президентининъ 1994-нши йылдынъ 20-ншы августындагы 1714 номерли «Россия Федерациясынынъ Патшалык байрагынынъ куьни акында» деген Указы ман беркитилген.
РФ байрагынынъ куьнине багысланган шатлыкларда элдинъ баьри гражданлары да катнастылар.
Россия байрагы оьз тарихин 1693-нши йылдан патша Биринши Петрдынъ заманыннан баслаган. Уллы Петр оьзининъ яхтасында уьш туьсли байракты коьтерген эм баьри савда кемелерине соны салмага буйырган. 1896-ншы йылда, патша II Николай такка олтыраяктынъ алдында, бу байракка Россиядынъ патшалык байрагы деген белги берилген.
Россия байрагынынъ куьни болса, оьз тарихин 1991-нши йылдынъ 22-нши августыннан баслаган. Сол куьн Москвада август путчы деп айтылган куьнлерде кызыл совет байрагы орынына Ак уьй деп айтылган мекан уьстинде (РСФСР оькиметининъ меканы) уьш туьсли россия байрагын коьтергенлер. Сол ок куьн РСФСР Оьр Советининъ токтасы ман РСФСР штандарты акында токтас кабыл этилинген.
Россия патшалык байрагынынъ куьнине багысланган шатлыклы шараларды калалар эм авыллардынъ орталык майданларында эм орамларында уйгынлап озгарадылар. Соьйтип оьтти быйылгы байрам шаралары да. Москвада, Махачкалада концертлер, патриотлык амалламалар, йыр эм биюв ансамбльлерининъ коьрсетуьвлери болып озганлар.
Аьлиги заманда баьри де патшалык учреждениелер фасадларында уьш туьсли Россия байрагы елпилдейди. Россия байрагы солай ок кайбир документлерди де безеклендиреди, Сый грамоталар, Дипломлар, савгалар документлеринде де сыйлы ерде орынласады. Элимиздинъ бас белгиси патшалык оьлшеминде оьткерилетаган чиновниклер йолыгысларында, спорт ярысларында, конференцияларда да кулланылады. Байраксыз политикалык шаралар, митинглер, юрислер, курултайлар да оьткерилмейди.
Янъыларда Махачкаладагы Дослык уьйинде Дагестаннынъ бас каласында православие соборынынъ курылысын колтыклавга багысланган йолыгыс оьтти.
«Каладынъ эсли яшавшылары оьткен оьмирдеги 50-нши йылларда кала майданындагы Александро-Невский килсесин бузганын, ер уьстиннен Николь килсеси тайдырылганын оькиниш пен эскередилер», – деп эске салды йолыгысты аша келип, Миллет политикасы министерствосындагы Орыс тил эм маданият республикалык орталыгынынъ директоры Лариса Куканова.
Онынъ соьзлери мен, аьдемлер бу йойымлардынъ авырлыгын, эм каты репрессия йыллардынъ коркынышлы дурыслыгын юреклери мен сезедилер. Суслы кувалавлардан ол заманларда тек православие динин юритуьвшилер тувыл, ама мусылманлар, иудейлер де кыйынлык коьргенлер.
«Биз, Махачкала яшавшылары, Москва эм Савлай Русь Сыйлы Патриархы Кириллге, Махачкала эм Грозный епископы Варлаамга, Дагестан Республикасынынъ Аькимбасы Рамазан Гаджимурадович Абдулатиповка, солай ок кала аькимбасы Муса Мусаевке Махачкалада ак ниетли уллы князь Александр Невскийдинъ сыйына кафедраллык собор курмага деген ниетти яшавга шыгарув уьшин разылыгымызды билдиргимиз келеди», – деп белгилеген Л.Куканова.
Йолыгыста храмды курув акында ойды эм онынъ каладынъ православие яшавшылары уьшин маьнелигин яклап орыс тилли яшавшылардынъ маьселелери бойынша ДР Оькимет комиссиясынынъ секретари Наталья Евсеева, Махачкаладагы Свято-Успенск кафедраллык соборынынъ эм Каспийсктеги Кудайдынъ Анасынынъ Казань иконасынынъ храмынынъ дин ямагатларынынъ ваькиллери, ямагат аьрекетшилери эм баскалар шыгып соьйледилер.
Шыгып соьйлевлердинъ бас негизи: храм бизим ортак тарихимиздинъ, маданиятымыздынъ идеясын беркитуьвши, Дагестанда яшайтаган эм оны оьзининъ уьйи деп санайтаган халклардынъ тынышлы дослыгынынъ белгиси болар. Келеекте курылаяк собор – ол Дагестан яшавшыларынынъ намыс эм дин тутув яктан эркинлик беретаган конституционлык ыхтыярларын яшавга шыгарувда тенълигининъ гаранты.
Мереке
Мине 50 йыл бойы Ногай районынынъ Карасу авылында татымлыкта, тил-бирликте Арикбаевлердинъ аьели яшап келеди. Аьел басларынынъ аьр кайсысы яшавда уьйкен аьдемшилик, акылбалыклык пан авыл яшавшылары арасында сый-абырай казанып келген.
1967-нши Бальбек акай Оьлмес абай ман яс шагында бир-бирин яратып, аьел курадылар. Сол курган аьелин яслар оьз яваплыгы, ис суьерлиги, туьз ниетлиги мен аявлап, беркитип, коршалап келдилер. Аьел яшавы тек байрам куьнлерден туьзилмейди. Оьз кыйыны да, куваныш куьнлери де коьп болады. Кайсы заманда да аьел ясуьйкенлери сол куьнлерди бирге боьлисип келдилер.
Бальбек-акай кесписи бойынша инженер болады. Оьз кесписи бойынша ол Терекли-Мектебте, Нариман, Карасу авылларында сол заманларда «Путь Ленина», Ленин атындагы совхозларында ийги куллыкшылардынъ бириси болган. Бальбектинъ ян косагы Оьлмес те Нариман авыл мектебининъ буфетинде куллык эткен. 1978-нши йылда яс аьел Карасу авылына кайтады эм Оьлмес «Шатлык» балалар бавында завхоз аьрекетин 20 йыллар бойы юриткен. Кайда ислесе де олар оьз исинде яваплык пан, куллык суьерлиги мен, нызамлыгы ман баскаланганлар. Кырда эм уьйдеги куллыкты да бирге этип келгенлер. Эм дайым исте де, яшавда да оьзлери коьрим болып, балаларында да, уныкларында да яваплыкты, алаллыкты тербияламага шалысканлар.
Буьгуьнлерде ис ветеранлары сыйлы тыншаювда болса да, бир куьн де куллыксыз олтырмайдылар. Олар яс несилин аякка салып, оларды аталыгына, аьелине пайдалы этпеге куьшлерин салып келедилер. Олардынъ куьезин уныкларынынъ исндеги, окувларындагы коьрсеткен уьстинликлери толтырып келедилер.
Олардынъ 4 аьвлетлери йогары билим алып, яшавда оьз орынларын таптылар. Адильхан увылларынынъ оьмири кыска болды. Руслан Ростов каласында йогары билим алган, Шешен Республикасында куллык этеди. Арслан Сургут каласында нефтегазда аьрекет этеди. Сылув кызлары Сыйлыхан балалар бавында тербиялавшы аьрекет исин юритеди. Айшат эм Мадина келинлери де оьз сайлаган кеспилери бойынша куллык этедилер. Баладынъ баласы балдан таьтли дейдилер, ногайда. Уныкларынынъ бириси Арсен юрист кесписин байырлаган, Буденновск каласында куллык этеди. Алан, Адильхан 3 эм 4 курста йогары окув ошакларында билим аладылар. Кишкей уныклары Алтынай, Айнара, Алима, Азиз, Хансултан мектебте, балалар бавында оьз етимислери мен атасы ман тетесининъ коьнъилин коьтерип келедилер.
Мине тезден татым аьелининъ тоьгерегинде Бальбек эм Оьлмес Арикбаевлер аьел туьзилгенли 50 йыллык мерекесин, алтын тойын белгилейдилер. Бу акылбалык, наьсипли аьел басларынынъ яшавы, коьрсеткен уьлгиси онынъ аьвлетлерине, уныкларына, авыл яшавшыларына коьрим болып келеди.
Узак аьел яшавынынъ сыхырлыгы менимше, бири бирине алаллык, сенимлик, суьйим болады. Эм солардынъ баьрисин де бу аьел баслары яшавында кулланып, наьсипке ашкыш этип келедилер. Узак оьмир сизге, коьримли аьел иелери! Яхшылыгынъыз узак болсын!
Г.Нурдинова.
Бу йылдынъ 20-ншы август айында Махачкаладынъ Киров районынынъ Сулак авылында 11-нши Савлай ногайлар ара эркин куьрес бойынша «Шоьл баьтирлери» турнири оьтти. «Шоьл баьтирлери» ярысын Дагестан биринши кере озгармайды.2014-нши йыл спорттынъ эркин куьрес кебин суьювшилердинъ ярысы Ногай районынынъ Терекли-Мектеб авылында оьткен эди. Баска болып ярыс туьрли йылларда Астрахань областинде, Шешен, Карашай-Шеркеш, Крым республикаларында, Ставрополь крайында озгарылган.
Бу йол да турнирде Россиядынъ туьрли регионларыннан келген 120 ногай спортсменлери ортакшылык эттилер. Олар Ставрополь крайыннан, Астрахань областиннен, Дагестаннан, Карашай-Шеркеш, Шешен эм Крым республикаларыннан эдилер.
- Эркин куьрес бойынша яслар арасында ярыс ногайлар яшайтаган регионлар ара дослык байланысты беркитуьв, оьсип келеятырган несилди патриотлык ягыннан тербиялав, яслар арасында эркин куьрести яйылдырув эм белгили этуьв мырадта оьткерилди, - дейди Дагестаннынъ ямагат палатасынынъ агзасы, проекттинъ етекшиси Бекмурза Кудайбердиев. Дагестаннынъ ногай ямагаты ярыстынъ уйгынлавшысы эди. Баска болып турнир Ногай районынынъ, Махачкала администрациясынынъ, Сулак авыл администрациясынынъ эм №3 олимпийский резерви бойынша спорт мектебининъ демевлиги аркалы оьтти.
Ярыс эртенги 10 саьатте басланды. Баслап ярыстынъ шатлыклы ашылувы оьтти. Туьстен сонъ ярты финаллык эм финаллык ярыслары оьттилер.
Солардынъ тамамы бойынша ярыстынъ сулыплы енъуьвшилери белгилендилер. Ортак куьп эсабында Дагестаннан куьп ийги деп саналды. Экинши орынга Карашай-Шеркеш Республикасыннан баьтирлери, 3-нши орынга Ставрополь крайыннан яслар тийисли этилдилер.
Юсуп Батырмурзаев (125 кг, Дагестаннан), Арсланбек Уракчиев (86 кг, Карашай-Шеркеш Республикасы), Хасан Зитляужев (74 кг, Карашай-Шеркеш Республикасы), Эльдар Сагиндиков (70 кг, Дагестан), Асадулла Аджимурзаев (65 кг. Дагестан), Билял Карасов (61 кг, Карашай-Шеркеш Республикасы), Динислам Найманов (57 кг, Карашай-Шеркеш Республикасы), Магомед Сагиндиков (50 кг, Дагестан) енъуьвши болып шыктылар.
Енъуьвшилерге Сый грамоталары, медальлери, баалы савгалары тапшырылдылар.
Э.Кожаева, «Шоьл тавысы» республикалык газетасынынъ бас редакторы.
Бу йылдынъ 19-ншы август айында Дагестан Республикасынынът Ногай районында футбол турнири уйгынланып оьтти. Шуваклы куьн Ногай районынынъ конаксуьер ногайлары оьз берекетли, онъайлы еринде Россиядынъ туьрли регионларында яшайтаган ногайлардан туьзилген куьплерин хош алдылар.Терекли-Мектебтинъ орталык стадионында 7 -8 футбол куьплери, айтпага, олар Шелков районынынынъ Сары-Сув, Киров районынынъ Сулак, Нефтекум районынынъ Тукуй-Мектеб, Карашай-Шеркеш Республикасынынъ Икон-Халк авылларыннан, Терекли-Мектебтен йыйылыс куьплери ярыста ортакшылык эттилер. Ойын уйгынлавшылары Терекли-Мектеб авылынынъ яслары боладылар. Ойыннынъ официаллык спонсорлары КФХ «Бозторгай», айтпага, «Арсенал», «Строймаркет», «Сакура», «Азалия», «Поиск», «Гранд» эм сондай баска туькенлери эдилер.
Турнир Алимхан эм Тоьлеген Шабановлардынъ, Бекмурза Беляевтинъ, Енали Садыковтынъ, Алыпкаш Саликовтынъ, Багавдин эм Барадин Башантавовлардынъ, Заур эм Залимхан Кокоевлердинъ, Алимбек Арслановтынъ, Килимбек эм Кумарбек Савкатовлардынъ, Хайрутдин эм Джамалутдин Лукмановлардынъ, Афанасий Харьковтынъ, Нурумбек Нурлубаевтинъ, Махач Аджигайткановтынъ, Кайтар Акманбетовтынъ, Борис Бакиевтинъ, Рафик Бекбулатовтынъ, Ворошилинбек Оразалиевтинъ, Мурат Елакаевтинъ, Алавдин Суюндиковтынъ, Темирбек эм Толевбий Дильманбетовлардынъ, Заурбек Ярикбаевтинъ, Виктор Тимченкодынъ, Джамалутдин Аблезовтынъ, Зекерья Терекбаев, Эльмурад Муллаевтинъ, Камиль Мунгайтпасовтынъ, Расиль Валиевтинъ, Рашид Койбаковтынъ, Муслим Исакаевтинъ, Мурад Аджатаевтинъ, Джамай Айтувгановтынъ эстелигине багысланып, «Терекли-Мектеб» эстелик кубогы деп аталып уйгынланып оьтти. Турнирдинъ ашылувга багысланган шарасын Д.Оразбаев юритти. Турнирдинъ шатлыклы ашылувында спорттынъ ветеранлары С.Муллаев, А.Кокоев, А.Курманбаев, А.Башантавов, СП МО «село Терекли-Мектеб» аькимбасы З.Аджибайрамов турнирдинъ уйгынлав комитетининъ председатели Э.Елакаев, турнир уйгынлавшысы А.Култаев турнир ян берген футбол суьювшилердинъ эстелигине багысланганын, келген конак куьплерине хошлав соьзлерин айттылар, ойын катнасувшыларга кызыклы ойынды, йогары уьстинликлерди йорадылар. Авыл аькимбасы З.Аджибайрамов футбол ветеранлары, сыйлы ердеслеримизге Сый грамоталарын тапшырды. Район имамы Р.Атангуловтынъ Кураннан сура окувы ман, дува этуьви мен футбол ойыны басланды. Кызыклы ойыннынъ катнасувшылары бир ок куьн Терекли-Мектебте эм Нариман авылында кызыклы ойнадылар. Ойнавшылар эки кесекке боьлинип 4 куьптен эки авылында кубок енъуьвшиси болмага ярыстылар. Нариман авылында ойнаган куьплер арасында Тукуй-Мектеб авылыннан келген куьби 1-нши орынга, районнынъ йыйылыс куьби 2-нши орынга тийисли болды. Терекли –Мектеб авылында оьткен районнынъ негизли куьби 1-нши орынга, Икон-Халк авылыннан келген куьби 2-нши орынга тийисли этилди. Турнирдинъ ийги ойнавшылары деп А.Дильманбетов, футбол бойынша вертераны А.Башантавов белгиленип, Сый грамоталарына тийисли болдылар.. Соьйтип ярыс йогары коьнъилде оьтти.
Футбол турнири тагы да бир Россияда яшайтаган ногайларынынъ арасында дослык, бирлик коьпирин салды. Биз бир халкпыз, тамырымыз бир деген патриотлык сезимлерди аьр бир ойын катнасувшыда, ойынга деп йыйылган аьдемлердинъ юрек туьбинде беркитти.
Г.Нурдинова.
Бакыл онъмас, баз озар.
Ялгыз койды боьри ер.
Анамда болса аларман, аямда болса яларман.
Кырк йыл кыргын болса да аьжелли оьлер, аьжелсиз оьлмес.
Базарлы ер бай болмас, бай болмаса да аш болмас.
Бала бавдан артык.
Ел болмаса сувык йок, мал болмаса ювык йок.
Казанга тийме - куьеси югар, яманга тийме - баьлеси югар.
Кара ерге кар явса, кара бавыр саз болар.
Бес бармак тенъ болмайды.
Алганга алты да аз, бергенге бес те коьп.
Авылдасынъ ким болса, аданасынъ сол болар.
Ят ерде солтан болганнан, оьз еринъде ултан бол.
Яман аьдемнен ийги соьз шыкпас.
Аягын коьр де асын иш, анасын коьр де кызын ал.
Алдыдагы арба кайда коьшсе, сонъгы арба сонда коьшеди.
Ат туягын тай басар.
Ел болмаса, шоьптинъ басы кыймылдамас.
Алты ясарлык алыстан келсе, алпыс ясарлык алдына шыгар.
Ятып калганнан – атып кал.
Куьбе ярып ок тиер, юрек ярып соьз тиер.
Айтылган соьз - атылган ок.
Ериннен айырылган, ети йыл йылар.
Айтылган соьз – элдики, айтылмаган соьз – сеники.
Сабыр туьби - сары алтын.
Район еринде
Билимлендируьвдинъ муниципаллык тармагынынъ аьрекетининъ бас деген йолларынынъ бириси – ортак билимлендируьв организацияларынынъ меканларын аьлиги талаплавларга келистируьв. Сондай шара аьдетинше янъы окув йылына аьзирлик коьруьв болады. Бу бир куьн мен болатаган куллык тувыл, район окытувшылык коллективлерининъ эм администрациясынынъ биргелес ислевининъ сырагысы.
2017-2018-нши окув йылында район мектеблеринде 213 классларда 3051 окувшы билим алаяк. Ортак билимлендируьв организацияларынынъ куллыкшыларынынъ саны - 654, олардынъ ишинде 396 окытувшы. 6 мектеблерде – Куьнбатар, Карагас, Ленинаул, Бораншы, Калинин эм Уьйсалган авылларында – балалар туьске дейим окыяклар, калган он мектеблерде дерислер туьстен сонъ да юритилеек.
Баьри мектеблерде де токтастырувшы документлер бар: устав, лицензиялар, патшалык аккредитация акында шайытлама, налоговый органда юридический лицоды эсапка салув акында шайытлама, юридический лицолардынъ Биргелес патшалык реестрине язув акында шайытлама.
Баьри мектеблерде де окув планлары беркитилген. Янъы окув планлары бойынша 10-11-нши классларда «Астрономия» сабак киргистилген.
ФГОС бойынша озган окув йылында 1-6-ншы классларга китап берилген, быйыл биз 7-нши класска окув китаплер алдык, 2017-нши йыл окув китаплери 8-11-нши классларга берилеек. Аьлиги заманда окув китаплери йоклыгы мектеблерде билинеди.
Яй тыншаюв заманларда окытув коллективлер куьши мен районнынъ билимлендируьв учреждениелеринде ремонтлав ислери уйгынланган, бу ислер баьри мектеблерде де этилинген. Ремонтлав ислерине «Ногайский район» МО администрациясы бояклар алувга акша берген. Аьлиги заманда ремонтлав ислери битеятыр. Окытувшылар эм техперсоналлар школа тоьгерегин йыйнайдылар.
К.Отегенова, УО начальниги.
Озган юма Ногай районынынъ Карагас авылында аьдетинше озгарылатаган Ислам Койлубаевтинъ эстелигине багысланып, футбол турнири озды. Ярыста 12 команда ортакшылык эттилер. Ислам Койлубаев 2010-ншы йыл 24-нши сентябрьде Махач- калада озгарылган террористлерге карсы операцияда янын берген. Ол Россия Президенти мен Баьтирлик ордени мен (оьлгеннен сонъ) савгаланган. Турнирде район учреждениелер, организациялар ваькиллери, Исламнынъ кардаш-тувганлары эм Дагестан Республикасы бойынша Россия Федераллык кавыфсызлык службасынынъ куллыкшылары катнастылар. Шара Ислам акында ийги соьзлер мен басланды, йыйналганлар баьтирдинъ портретине гуьл байламлар салдылар. Шарады аша берип, Россия МВД Ногай районы бойынша иш ислер боьлигининъ етекшиси Абдурахман Койлубаев бу шара районда спорт тармагын оьрлендируьвине бек маьнели экенин белгиледи. – Биз баьримиз де Ислам Койлубаевтинъ баьтирлигин эсимизде саклаймыз, онынъ алдында басымызды иемиз. Бала шагыннан алып аьдем оьзин аьелининъ, миллетининъ, Аталыгынынъ бир кесеги этип сезеди. Эгер биз данъклы ердеслеримизди эслеп билсек, яс несилге патриотизм сезимин эндирсек, аьр бир аьдемде халкы уьшин оьктемлик тувдырармыз, – деп соьйледи ол. Турнир сырагыларына коьре, биринши орынга тийисли Карагас авыл командасы болды, экинши орынды Тарумов районынынъ Ново-Дмитриевка авыл командасы, уьшинши орынды Нефтекум районынынъ Коясыл авыл командасы алдылар. Солай ок ийги деген ойнавшылар белгилендилер. Энъ де ийги гол киргисткен футболшы акша баргыга тийисли болды.
