Газетадынъ сыйлы окувшылары! Сизинъ назарынъыздынъ алдына салынган бу куллыкты 2011-нши йыл Хасавюрт педколледжининъ Терекли-Мектебтеги филиалынынъ 4-нши курсынынъ окувшысы Элина Аджигельдиева язган. Белгили шаиримиз Салимет Майлыбаева редакцияга келип, мага «Бу меним келинимнинъ курсовой куллыгы эди. Соны карап шыга койтагы.Ярайтаган болса, газетада да баспаларсыз» деп калдырып кеткен эди. Сандыкты ашып карап, онынъ ишиндеги казнага аьдем кайтип сукланатаган болса, соьйтип мен де Элина Аджигельдиевадынъ язганларын окып караганда, онда кайдай шынты байлык бар экенине аьжепсиндим. Онда бурыннан алып, бизим халк оьзин туьрли авырувлардан кайтип эмлеп келгени, баскалай айтканда, ногай эликлер акында кайдай бай билдируьвлер бар экен! Солай ок ногайдынъ денге ягымлы, эмге яравлы аслары, ишимликлери акында да хабарланады.Тек яс тергевшимиз ногай халк эликлерди туьркимлерге боьлип, аьр кайсысын оьз орынына салып, йорыкластырган болса, тагы да аьруьв болаяк эди деп ойлайман.Куллыктынъ тагы да бир ийги ягы бар. Ондагы бай билдируьвлерден баска болып, куллык оьзи де усташа, йогары дережеде язылган. Сонынъ уьшин де оны аьр ким де суьйип окыр деп ойлайман.
Элина Расул кызы Аджигельдиева 2015-нши йыл КЧГПУ-дынъ филология факультетин кутарган. Бу куьнлерде ол алыстагы Усинск каласында куллык этеди..
МАГОМЕТ КОЖАЕВ.
КИРИС СОЬЗ
Мен дайым да ясы уьйкенлер айткан «Аьдемнинъ байлыгы – денининъ савлыгы» деген соьзлер акында ойланатаган эдим. Эм мени дайым да бурынгы аьдемлердинъ терен ойлары, акылы, сулыбы кызыксындыратаган эди, боьтен де, авырыйтаган аьдемлерди усташа эмлеп болувлары. Коьп хабарларды тетем Таьтлихан Телекниязовадынъ авызыннан эситкенмен. Бала шакта онынъ аьлемет хабарларын суьетаган эдим. «Алдын доктыр болмаганша, авырыган аьдемлерди кайтип эмлегенсиз?» деген соравыма, «Кызым, ол замандагы эмшилер буьгуьнги доктырдан да куьшли болганлар. Ава таза, берекет оьзлериндики, кара куллык куьш берген, сонынъ уьшин бурынгы аьдемлер бек болганлар эм коьп яшаганлар» деп айтатаган эди тетем, ак тастарынынъ ушы ман манълайын сыйпап. Сонынъ уьшин мен бу темады суьйип яздым эм окыганларга да кызыклы болар деп сенемен.
САВЛЫК АКЫНДА АЙТУВЛАР
Ярлыдынъ байлыгы – денининъ савлыгы.
Дуныя коьшкен байлыгынъ болганша – дуныя коьширген савлыгынъ болсын.
Авырувдынъ алдын ал.
Авырув аттан йыгар.
Айланган авырув алмай коймас.
Кысынъ туман болсын, маразынъ тымав болсын.
Сав баска – сатлык мараз.
От йылув берер, савлык шатлык берер.
Коьзинъ авырыса – колынъ тый, ишинъ авырыса – тамагынъ тый.
Эриншек авырув табар, ислеген савлык табар.
Эриншектинъ авырувы коьп болар.
Оьт те дарман болып болар.
Коьз авырувы коьринеди, юрек авырувы ясырынады.
Авырыган тири, оны коьрген оьли.
Авырув шыкса, оны эмлемеге эп те табылар.
Дарманнынъ оьзин коьп ишсенъ, увга айланар.
САВЛЫК АКЫНДА АКЫЛЛЫ ОЙЛАР
«Оьзинъиздинъ савлыгынъыз акында эртенги шакта эм язлыкта билерсиз». (Г.ТОРО.)
«Яшавдынъ баьри ярасыклыгыннан да савлык сондай да артык: сав ярлы авырыйтаган ханнан наьсипли». (А.ШОПЕНГАУЭР.)
«Аьдем юз ясына дейим яшамага болады.Биз оьзимиздинъ осаллыгымыз бан, эриншеклигимиз бен оны кыскартамыз». (И.ПАВЛОВ.)
«Сабырлыксыз, таьтли яшав суьйген яслык картлыкка тозган кевдеди еткереди». (ЦИЦЕРОН.)
«Акылынъыз дурыс ислегенин суьйсенъиз, оьз савлыгынъызга, каркыранъызга аьруьв каранъыз». (ДЕКАРТ.)
«Энъ ийги дарманлар – таза ава, сувык сув, пышкы эм балта».(В.ПОЛЕНОВ.)
«Инсан – табиаттынъ энъ баалы тувдыгы. Ама табиат байлыгы ман сукланып яшав уьшин ол сав, куьшли эм акыллы болмага керек». (Н.КАРАМЗИН.)
НОГАЙ ХАЛК ЭЛИКЛЕР ЭМ ЭМЛЕВЛЕР
ИРИМШИК СУВ
Ол бек пайдалы ас казаны авырыган аьдемге, аш курсакка ишуьв керек.
Шашларды иримшик сув ыспайы эткен, оны ман басты ювса – кайызгак болмаган, шаш туьспеген, шашлар койы эм йылтыравык болган.
ШЕШЕК МАЙ
Шешек май – ол язлыкта этилетаган май.Сыйырлар туьрли пайдалы оьленди ашайдылар, сога коьре суьти де, майы да бек пайдалы деп саналады.
Сисикке шешек майга тузды косып яканлар., ол сисикти тез тайдырган.
ИЙТТИНЪ СИЛЕКЕЙИ
Ийттинъ силекейи коьп авырувлардан эм болады. Ярага май ягып, оны ийтке ялатса, яра бек тез битеди.
Силекейди эртен турганда ок аяктынъ шыгып баслаган суьелине якса, бек аьруьв болады.
Силекейди юка этип кесилген сабынга ягып турып, оны иринли сисикке салса, ол иринди бек аьруьв сувырады.
Силекейди эртенги шак шылпыкланган коьзге де яксанъ, бек аьруьв болады.
КЫМЫЗ
Кымызды ким ишпеген, кызды ким айттырмаган деген такпак халкымыздынъ кымызды бек суьйгенин эм йыйы куланганын коьрсетеди.
Кымыз – байтал суьтиннен этилген бек пайдалы ишимлик.
Байталды савып, суьтин йылы ерге салып, уйыткы косып койганлар, уйыганда яхшы тазаланган эм ишкенге куьш берген.
Кымыз боьтен де карын, шек авырувларды эм оьпке маразды эмлейди деп санаганлар.
Ат суьти, аьлимлер айтканлай, ана суьтине ювыклап келеди. Ана суьтинде туьрли витаминлер, минерал тузлар коьп. Якутлар оьзлерининъ узак оьмир яшавынынъ себебин кымыз ишуьвден коьредилер. Ногайлар кымыз акында мутканлар.
(Ызы болаяк.)
