Тагы да келди шоьлиме язлык. Коькек айы эрке болып белгили халкымызда. Бала заманымда анам мага соьйтип айтатаган эди: «Кызым, сен тап коькек айындай, эрке болып оьстинъ». Куьн саьвлесине шомылган, яркыраган куьнлерди токтамай явып турган ямгырлар авыстырадылар. Болса да, кайбиримиз де
келип турган язлык пан янъы мыратларды, ниетлерди байланыстырамыз. Сондай яркыраган язлык куьнинде тувган ногайымнынъ Элгезери, данъклы увылы Сраждин Батыров.
Оьзи мен таныс болмасам да, таныганлардан, оны ман бирге ислеген инсанлардан коьп эситкенмен Сраждин Батыровтынъ уллы талабы, аьдемшилиги, оьз халкына яны ман берилуьви акында. Ол 1951-нши йылдынъ коькек айынынъ 4-нши куьнинде тувган. Мен онынъ тувган Выше-таловка авылында, онынъ камырында болдым. Аз яшаган, 1992-нши йылдынъ коькек айында дуныядан кешкен. 41 йыл эм 8 куьн. Мен неше кере де эситкенмен, тувган куьниннен бир ай алдын эм бир ай сонъ маьлеклер инсанды калдырып кетедилер, сога коьре сол заманда ол коршаланмайды. Сраждин де сондай заманда бизим арамыздан кетти.
Сраждин Батыров 1971-нши йылда Махачкала каласында М.А.Джемал атындагы художестволык училищесин битирген, ол – Россия Художниклер союзынынъ агзасы, Дагестан саниятларынынъ ат казанган аьрекетшиси, Савлайроссиялык, республикалык выставкаларынынъ катнасувшысы. Яшавынынъ коьбисин ногайлардынъ аьдетли маданиятын тергевге эм янъыратувга багыслаган, солардынъ ишинде миллет кийими, йырлар, биювлер, саз алатлар. Суьвретши, шаир, этнограф, хореограф Сраждин Самедин увылы Батыров ясавдынъ туьрли жанрлары бойынша 200-ден артык картиналар асабага калдырган. Картиналардынъ тематикасы тувган ери мен байланыслы: ногай шоьли, ногай авылы, ногай уьйдинъ кепленуьви, авыл яшавдынъ коьринислери – «Балалыктан», «Келин», «Аьдет биюви», «Куьзде», «Кийгиз», «Оьтпек писиредилер». Ол «Лезгинка», «Дагестан», «Вайнах», «Айланай» патшалык биюв ансамбльлерге, Каракалпакиядынъ йыр эм биюв ансамблине миллет костюмлерининъ эскизлерин ясаган. Баскалай, китаплерге, «Лашын» балалар журналына суьвретлер ясаган. Сраждин Батыров юзден артык халк йырларын, сазларын йыйнаган, бурынгы ногай биювлерди, йырларды, саз алатларды янъыртувга уьйкен уьлисин коскан.
Айлак талаплы инсан болган Сраждин Батыров, ол тек йогары кеспили художник тувыл, агаш пан да ислеп болган, ногай фольклорын бек ийги этип билген. Онынъ ислеви мен, астрахан, крым, кобан, дагестан ногайлардынъ биювлери янъыртылган. Буьгуьнлерде олар Ногай патшалык фольклор-этнографиялык
«Айланай» ансамблининъ репертуарынынъ негизи боладылар. Сраждин Батыров – коьплеген ятлавлардынъ эм «Албаслы» повестининъ авторы.
Мен белгили суьвретши Татьяна Петенинадынъ (яткан ери ярык болсын) Сраждин Батыровтынъ акында хабарлаганын эситкенмен, окыганман, бир нешевлерин коьширип, газетамыздынъ бетлеринде баспалаганмыз. Ол язады: «Ол биревге де оьзининъ кыйынлы югин коьширмейтаган эди, аьдемлерден бир зат та талапламайтаган эди. Тек оьзи уллы эм яркын болганга коьре, куьндей болып, баскаларда да, биз оьзимиз де сезбейтаган, анъламайтаган ийгиликке, маьнелиликке саьвлесин шашатаган эди. Сонынъ уьшин ме экен, онынъ касында йогары, ийги болып, оьз яшавымызды йогары маьнеге толтырмага шалысатаган эдик. Яшавын халкына багыславга ымтылыс Сраждинге айлак эрте келген. Ол, 22 ясындагы йигит байыр дневнигинде язады: «Артыма карап, мен оьзиме сорав беремен – не зат этип уьлгирдим? Не зат эттим? Аьли де калай коьп этилинмеген ислер, калай коьп этпеге керек.
Мен коркаман, «мен баьри затты да битирдим, энди тыншаймага болады» деп айткандай куьн тувмас. Сол ойлардан мага коркынышлы болады. Келер заман, биз бу дуныяда болмаспыз, бизим акымызда мутарлар…»
Баска ерде Сраждин язады: «Не уьшин мен баскалардай тувыл? Не уьшин мен ийги, уьндемес, парахат тувыл? Не уьшин мен яшавды, анъды, ярасыклыкты, табиатты соьйтип куьшли суьемен? Неге меним яным парахатлыкты таппайды? Маьлиетсиз затлар уьшин да кыйланып турады».
Коьп соравлар кыйнаган уллы Сраждинди. Сонынъ уьшин буьгуьнлерде биз, онынъ суьвретлерин караганда, адабият шыгармаларын окыганда, янымызды авыртамыз. Аьр бир картина – яшав, аьр бир сыдыра – юректинъ урувы, Сраждинсиз оьткен аьр бир куьн – ногай халкына кайгы.
Сраждин Батыровтынъ картиналарын карасанъ, соларда суьвретшидинъ юрегиндеги оьз халкына таьвесилмес суьйим бояклар ман яйнайды эм янларды козгайды. Оларда – язлык ямгырдынъ сеси, куьзги сувык елдинъ ыскырганы, уьй ошактынъ ювсан татыган туьтини, тезекте пискен, куьнге усап, тоьгерек оьтпектинъ ийиси, домбырадынъ аста эм мунълы шалынувы.
Элгезер. Яшаган болса… Бу соьзлерди анъсындан кеткен инсанлар акында калай коьп айтамыз. Сраждин Батыров яшаган болса, буьгуьнлерде 75 ясына толаяк эди. Яшаган болса, халкымызды оьрлендируьв уьшин коьп куллык эткен болар эди. Яшаган болса… Ким айтады, Сраждин яшаган болса деп? Сраждин яшайды. Ол «Айланай» ансамблининъ аьр бир биювинде, артистлердинъ аьр бир кол силтевинде, уллы картиналарынынъ аьр бир боягында, тувып-оьскен Выше-Таловка авылынынъ ормаларында шавып юрген саьбийлерде, оны таныган, билген инсанлардынъ юреклеринде, эскеруьвлеринде… Танымаган болсак та, онынъ яратувшылыгы ман сукланатаганлардынъ янларында. Сраждин аьр бир ногай йырда, мунълы шалынып турган домбырадынъ
сесинде, шоьлде оьскен ювсаннынъ ийисинде.
Сраждин Батыров оьмирлерге сакланып турган эм тураяк, ол – ногайдынъ байлыгы, онынъ адабияты эм санияты, халкымыздынъ аьвелгиси, аьлигиси эм келеектегиси. Мен Татьяна Петенинадынъ соьзлери мен тагы да бир кере уллы Сраждин Батыровка карайман: «Элгезер… Сен баска законлар бойынша яшайтаган эди, биздей тувыл. Сен оьзинъди аямадынъ, халкынъ уьшин ислемеге коркпадынъ. Белки, сонынъ уьшин, аз яшасанъ да, коьп зат уьлгирдинъ. Белки, бизге халкка куллык этуьвдинъ коьрими болып, арамыздан айлак эрте кеттинъ. Бизге куьнадинъ эм бир толтырылмастай кайгыдынъ сезимин
калдырдынъ. Кешир бизди, Сраждин…»
Гульфира Бекмуратова.
Суьвретте: Сраждин Батыров «Айланай» ансамблининъ биювшилери мен.
