Заман калай тез кетеди. Артынъа бурылып карасанъ, мунъшылык пан анълайсынъ
– сенинъ йолынъда раскан
аьдемлердинъ коьбиси йок.
Юрек пен олардынъ йоклыгын
сезесинъ, неге десе солардынъ
кайбириси сенинъ яшавынъда
ыз калдырган. Бу ерде белгили
ногай шаири Магомет Кожаевтинъ ятлавынынъ сыдыралары эске туьседи:
Яшап-яшап, аьдем оьлсе,
не калар?
Дуныяга ол эндирген ис калар.
Халк ишинде сол
аьдемнинъ акында Яхшы деген, яман деген эс калар.
Ушын соьзлер. Оькинишке, оьзи де кешип кетти, болса да халк арада айтылып калды аты ийги соьз бен, йылы эскеруьвлер мен. Буьгуьнги хабарым сыйлы ясуьйкенимиз, дуныяга калдырган иси уьйкен эм пайдалы журналисти, халкына алал увылы Сейдахмет Копуштай увылы Рахмедовтынъ акында. Коьплеген йыллар касымызда йок болса
да, онынъ акында мутпаймыз,
эсимизде, янымызда саклаймыз.
Сейдахмет Копуштай увылы
ман биринши расувымыз мен
«Шоьл тавысы» республика-
лык газетасына келгенде бол-
ды. Эсимде, тувган Уйсалган
авылым акында макалам шык-
кан эди. Сейдахмет Копуштай
увылы редакцияга келип, мени
мен танысты, макалады окы-
ганын айтып, биринши болып,
оьзининъ маслагатларын бер-
ди, кайтип язбага керегин
мага анълатты. «Сен аьли де
яс, меним маслагатларым сага
керегер келеекте, макалады
язганда, оьзгерислердинъ туь-
зилисин кара, ойларынъ терен,
соларды окувшыларга еткерип болмага керек». Сол соьзлерин аьли де эсимде саклап,
макала тувыл, художестволык шыгармаларымды язганда да, кулланмага шалысаман. Ятлавларымды да окыйтаган эди, оьз ойын айткан.
Бир-бир де куллыгым юрмеген
заманлар болып калса, ойлайман: «Копуштаевич аьли пайдасыз олтырмас эди, мага да олтырмага бермес эди». Янъыларда кагытларым арасында Сейдахмет-акайдынъ оьз колы ман язган макаласын таптым, оьзи акында хабарлайды.
Рахмедовлардынъ аьели
Ногай районынынъ Арсланбек
авылында яшаган, аьвлетлери
де сонда тувган. Оьз балалыгы
акында Сейдахмет Рахмедов
булай язады: «Уьйкен атайым
Рахмет-аьжи алты ай узагында
яяв юрип, Меккеге эм Медина-
га барып, аьжиллик кылып кел-
ген аьдем. Оннан артык орыс-
ша соьйлейтаган, сувда юзе-
таган (балалыгы Терек йылга
ягасында оьткен), домбырада
уста шертетаган аьдем авылда
болмаган деп атамнынъ айткан
соьзлери кулагыма шалынады.
Мага йорап, мундай соьзлер
айткан атам: «Увылым, уьйкен атайынъа усап, оьмир бойынша эскиликтинъ калдыклары ман куьрес, халкымыздынъ эрши, заманга келиссиз аьдетлерин туьп-тамырыннан тайдырып, тувган маданиятымызга ярык куьн тувдыр».
– Биз аьелимизде эки увыл,
уьш кыз эдик. Биринши кызга Аминат, экиншиге – Ийсиндик, уьшиншиге Болдыбийке
деп атаганлар. Болдыбийкеди
алдына алып, уьйкен атайы-
мыз Рахмет-аьжи йырлаган:
Болды, болды кыз, Уьйдинъ иши толды кыз, Юрегимди ярды кыз», – деп хабарлайтаган эди Сейдахмет Копуштай увылы.
Меним эсимде Сейдахметакай Куьсеп агасы акында хабарлаганы, бизим газетамызга онынъ ятлавларын
аькелгени. Отыз эки ясында
кешип кеткен дуныядан Куьсеп Рахмедов.
Тувган Арсланбек авылын-
да Сейдахмет Рахмедов мек-
тебте ети классын битирип,
уьйкен классларды окымага Терекли-Мектеб авылына
келеди. Ясуьйкенимиз ногай
ярыкландырувшы Муса Кур-
маналиевтинъ колында окыган. Яс аьдемнинъ ногай фольклоры ман кызыксынганын сезип, окытувшы сол ымтылысты хош коьрди эм оьз ярдамын этти. Рахмедовлардынъ аьелинде Эдиге, Шора-Батыр,
Копланлы-Батыр баьтир йыр-
ларын, «Кызыл-Гуьл эм Карай-
дар» суьйим дестанын суьй-
генлер. Сейдахмет-акай бала
заманнан оьзине халк поэзи-
ясын синъдирип, оны яшавы
бойынша юреги мен суьйген.
Сол затлар акында Сейдахмет
Копуштай увылынынъ карын-
дасы Рабият Копуштай кызы
Амангазиева (яткан ери ярык
болсын) эскеретаган эди.
– Уьйкен аданасым Куьсеп
топырак болган сонъ, Сею (ога
соьйтип уьйдегилер айтатаган
болган) бизге бир тирев болып
калды. Яшавын халкы уьшин
яшады аданасым, сол кыйыны
акланып, ногайымнынъ эсинде сакланганы мага кайдай
суьйинишли, – деп айтатаган
эди Рая-абай.
Мектебтен сонъ Сейдахмет
Копуштай увылы район маданият уьйинде инструктор-
массовик болып ислейди, сол
йылларда ол бирге ислеген
йолдасларын эсине алатаган
эди (район маданият уьйининъ етекшиси болып Клавдия Ратникова ислеген). Сонъгы йылларда Сейдахмет Рахмедов оьзи басшылады маданият уьйин. Сол заманларда
ясуьйкенимиз Москва каласында патшалык маданият
институтын битирген, фольклор кесписи бойынша СССР
Илмилер Академиясынынъ
Дагестан филиалында окыган.
Сейдахмет Копуштай увылы
районда маданият тармагын-
да талаплы, бажарымлы спе-
циалистлер коьп болсын деп
уьйкен куллык эткен. Авыл
клубларында художестволык
самодеятельность коллектив-
лерининъ куллыгын янлан-
дырув уьшин республикалык
халк яратувшылык уьйине
баян саз алатында ойнап уьй-
ренмеге алты айлык курслары-
на ясларды йиберген. Солар-
дынъ ишинде – Аскербий
Асанов (Куьнбатардан), Солтахан Акболатов (Уйсалган-
нан), Таймасхан Ханмурзаев
(Карагастан), Даут Беккишиев
(Нариманнан). Кадрлар аьзир-
левге Терекли-Мектебте бала-
лар анъ (1966 йыл) эм художе-
стволык (1970 йыл) мектебле-
рининъ ашылувы себеп болды.
Соьйтип, Сейдахмет Рахмедов
маданият тармагында ислеген
йыллар белгили композитор-
лар Залимхан Зинеевти, Кош-
манбет Зарманбетовты, Яхья
Кудайбердиевти, Россия Суь-
вретшилер союзынынъ агза-
сы Кошали Зарманбетовты,
Махмуд Манкаевти, китапхана
куллыкшылары Рабият Аман-
газиевады, Фатима Махмузо-
вады, Сапихан Курпаевады эм
баскаларды аьзирледи.
1962-нши йыл Сейдахмет Копуштай увылынынъ
баславы ман ногай халк театры уйгынланган. Сол театрды ол оьзи басшылаган, бас рольлерде ойнаган, пьесалар
язган, баска тилден шыгарма-
ларды коьширген. Сол йыл-
лардынъ ишинде оьнершилик коллективтинъ куллыкшылары республика бойынша озгарылатаган конкурсларда катнасып, енъуьвши болганлар. С.Рахмедовтынъ «Ант этемен», «Байлыктан аьвлигуьв», «Суьйимнинъ ялынында» деген пьесалары бойынша спектакльлер салынган.
Сейдахмет Копуштай увылын талаплы журналист деп те
биледилер баьриси де. Тогыз
йылдан артык ол «Шоьл тавысы» газетасынынъ бас редакторы болып куллык эткен,
«Ногай давысы» газетасында да коьплеген йыллар оьз
хабаршысы болып ислеген.
Ясуьйкенимиздинъ коьп йыл-
лар ис тамамы «Меним шоь-
лимнинъ аьдемлери» деген
китап болды.
Таныганлар Сейдахмет
Копуштай увылын халкы уьшин
яшаган инсан деп таныйдылар,
эслерине аладылар. Йырма
бес йылдан артык ол тарих эм
маданият эстеликлерин саклав
бойынша боьлигин етекшиле-
ген. Онынъ баславы эм кат-
насувы ман Терекли-Мектеб
авылында бир неше мемори-
ал такталар салынган. Рай-
онда М.Курманалиевке, А-Х.
Джанибековка, Б.Абдуллинге,
Ф.Капельгородскийге багыс-
ланган илми-практикалык
конференциялар уйгынлавга
эм озгарувга С.Рахмедов уьй-
кен уьлис коскан. Маданият
тармагында етискен етимисле-
ри уьшин Сейдахмет Копуш-
тай увылы Рахмедов 1967-нши
йылда «ДАССР маданияты-
нынъ ат казанган куллыкшы-
сы» атына, «Баспа отличниги»
белгисине, Сый грамоталарга
тийисли болган.
Сейдахмет Копуштай
увылы 22 йылдынъ артын-
да язган «Халкымнынъ бак-
тысы – меним бактым» деген
оьзининъ макаласында булай
айтады: «Мен орта ногай аье-
линде тувып-оьсип, халкым
ман согыс эм сонъгы йыллар-
да бирге болып, яшавдынъ
ашшылыгын да, таьтлилигин
де бирге боьлискенге, ногай
маданиятынынъ эм журнали-
стикасынынъ оьрленуьвинде
уьлисимди косканыма, буь-
гуьнлерде деним савлыгы-
на шуькир этемен. Ян коса-
гым Кумисхан Салим-Солтан
кызы ман 45 йыл тил бирликте
яшап, эки увылды, бир кызды
асыл эттик. Бир авылда оьсип,
бас коскан аьлейим отыз йыл-
дан артык балалар тувата-
ган уьйинде ислеп, коьплеген
саьбийлерди дуныяга эндир-
меге коьмек этип, йылаганын
эситкен, колына алып, аьйди-
явлеген. Эки унык кедемиз,
уьш унык кызымыз оьседилер.
Соннан артык не керек мага?»
Кумисхан Рахмедова (яткан
ери ярык болсын) бизим редак-
циямызда тез-тез келетаган
конак эди. Эри акында хабар
болса, онынъ юзи куванышка
толып, йылы эскеруьвлер мен
боьлисетаган эди бизи мен.
Коьп йыллар узагында мен
Сейдахмет Копуштай увылы-
нынъ карындасы Рабият-абай
ман да катыстым. Оькинишке,
аьли олар арамызда йок.
Макаламды КЧР Халк язув-
шысы Магомет Киримовтынъ
тенъ-йолдасы Сейдахмет Рах-
медовка багыслаган ятлав
сыдыралары ман тамамламага
суьемен.
Кайратлыгынъ оьткир
болсын,
Кайтпасын!
Эм де куьнинъ узак янсын,
Батпасын!
Карызнага байып турсын
Кенъ юртынъ!
Эткенинъди эш мутпаяк
Ногайынъ!
Буьгуьнлерде оьзи йок бол-
са да касымызда, бир де мут-
паякпыз Сейдахмет Копуш-
тай увылынынъ шебер соьзин,
яркын келпетин эм эткен исле-
рин.
Г.Бекмуратова.
Россия Журналистлер союзынынъ агзасы.

Суьвретте: С.Рахмедов газета куллыкшылары ман (1984й.)