Оьткен 2025-нши йылдынъ ызында бизим оьнерли ердеслеримиздинъ бириси, кеспили музыкант, белсен ямагатшы, Ногай патшалык халк саз алатлар оркестрининъ художестволык етекшиси эм бас дирижеры Бекмурза Яхъя увылы Кудайбердиев «Дагестан Республикасынынъ ат казанган саният аьрекетшиси» деген сыйлы ат пан савгаланды. Бу йогары оькимет савгасына ол миллет маданият тармагында эм халкынынъ ямагат яшавында етискен уьстинликлери уьшин тийисли этилинген.

Бекмурза Ногай районынынъ Нариман авылында сав Караногай далада эм халкымыз яйрап яшайтаган туьрли ерлерде аты аталган коьрнекли композитор, Россия Композиторлар союзынынъ агзасы, Дагестан халк артисти, ДР эм РФ ат казанган маданият куллыкшысы Яхъя Таймасхан увылы Кудайбердиевтинъ аьелинде тувган. Дуныяга тувган куьниннен алып атасынынъ кобызынынъ оьр коьтерилген анъы, фортепианосынынъ аьлемет аьйлекерли сеслери, домбырасынынъ кенъ яйылган сазы ишиндеги оьнер авасы ман тынысын алып келген. Бу зат, бир соьзсиз, онынъ келеектегисине саьвлели йол белгисин салган.
Сегиз ясыннан алып Бекмурза С.Батыров атындагы саниятлар мектебиндеги фортепиано классында сулыплы окытувшы Людмила Алейниковадынъ колында окып баслаган. Мунда окув йылларында ол Г.Гасанов атындагы республикалык пианистлер конкурсында эки кере дипломант атын казанган. 1997-нши йылда Махачкаладагы сол ок Г.Гасанов атындагы музыкалык училищесине окувга туьседи. Сондагы фортепиано боьлигининъ етекшиси, ДР ат казанган окытувшысы С.Папаяннынъ колында окыйды. 2001-нши йылда Бекмурза Кудайбердиев Астраханьдеги патшалык консерваториясына билимин эм сулыбын арттырув ниети мен окымага барады. Бу айтылган окув ошагында ол специальли фортепиано кафедрасынынъ етекшиси, саният илмилер кандидаты, РФ йогары мектебининъ ат казанган куллыкшысы, Астрахань патшалык консерваториясынынъ специальли фортепиано кафедрасынынъ профессоры Г.Бескровнаядынъ окувшысы болган.
Студент йылларында яратувшылык белсенлиги эм инициативлиги уьшин «Эдиге» атындагы ногай маданият яс-явка орталыгынынъ Астрахань область ямагат организациясынынъ вице-президенти этилинип сайланады. Сол ок йылларда ол Астрахань каладынъ йогары окув ошаклары ара студент координационлык совети эм яс-явка ислери бойынша агентство сырасына кирген. Астрахань областининъ губернаторынынъ администрациясындагы яслар дискуссионлык клубынынъ агзасы болган. Консерваторияды окып кутарган сонъ 2008-нши йылда тувган ерине кайтады эм Ногай патшалык халк саз алатлар оркестрине куллыкка алынады.
2011-нши йылда Б.Кудайбердиев ДР маданият министрининъ буйырыгы бойынша оркестрдинъ художестволык етекшиси этилинип беркитиледи. Сол ок йылда оркестрде «Оьнерли балалар» деп аталган программады туьзген. Бекмурза Кудайбердиев оркестр негизинде йыл сайын да оьткерилетаган ногай халкынынъ Музыковед окувларынынъ авторы эм уйгынлавшысы болады. 2011-нши йылда ол 2-5-нши шакырувларынынъ Дагестан Республикасынынъ Ямагат палатасынынъ агзасы болып сайланган эм мундагы билимлендируьв, маданият, яс-явка политикасы эм туризм бойынша комиссиясынынъ сырасында куллык эткен. 2016-ншы йылда ДР Аькимбасынынъ сенимли инсанлар советине кирген.
Бекмурза Яхъя увылы 2007-нши йылдан алып бу куьнлерге дейим «Шоьл баьтирлери» деген эркин куьрес бойынша Халклар ара турнирдинъ авторы эм токтастырувшысы болып, яслар арасында спортты таралтувга да уьйкен косымын этеди. Сондай турнирди уйгынлавга ога яс йылларында Махачкаладагы тайский бокс бойынша Россия ат казанган тренери З.Зайналбековтынъ «Скорпион» спортклубында каьр шегуьви дем берген. Аьлиги заманда да Бекмурза ат спорт кеби мен аьвлигеди.
2017-нши йылда ол РФ Президентиндеги РАНХ эм ГС окув ошагында экинши йогары билимин алган.
Оркестрге етекшилик этип баслаган биринши куьнлериннен алып оьз ис аьрекетин Б.Кудайбердиев халк эм профессионаллы музыкалык саниятын таралтувга багыслады. Аьр йыл сайын оркестр бизим элимиздинъ эм ювык шет эллер композиторларынынъ янъы саз алатлар эм вокал анълары ман оьз репертуарын байытады. Оркестрде ызгы йылларда «Кобызшылар триосы», «Домбырашылар квартети» деген янъы оьнер коллективлери туьзилгенлер. Солай ок Б.Кудайбердиев «Тулпар» вокал-саз алатлар ансамблин янъыдан яшавга кайтарды. Сонъгы заманларда «Тулпар» ансамбли халктынъ тыншаюв куьнлерине айырым концерт программаларын аьзирлеп, кувнак коьнъилли йырларды йырлавы ман каравшылардынъ юреклерине йылы саьвлесин себеди.
Бекмурза кадрлар соравына да айырым эс береди. Оркестрде, йогарыда белгиленгенлей, ол «Оьнерли балалар» деген программады туьзген эм сол программа тек балалар арасында тувыл, ама уьйкенлер арасында да тез арада сый казанган. Бу программадынъ катнасувшылары – элимиздинъ музыкалык учреждениелерининъ келеектеги студентлери. Балалар аьли де саниятлар мектебин окып кутарганша, программадынъ тыскы дерислери эсабында талаплы балалар ман оркестрде уьйкен болмаган концерт номерлери аьзирленеди. Балалар саз алатлар эм вокал асарларын уьйренедилер, соьйтип яс йырлавшыларды яратувшылык эм сцена яшавына тартув куллыгы юритиледи. Соьйтип оркестр мен бирге аьр бир кере сценага шыгувы балаларга оьзлеринде сенимликти, яратувшылык эркинликти эм артистизм сезимин сезбеге дем береди. Соны ман оркестрдинъ етекшисининъ куллыгы кутылмайды. Балалардынъ ата-аналары ман олардынъ келеекте элимиздинъ музыкалык колледжлерине, институтларына эм консерваторияларына окувга туьсуьвлери акында соравлар шешиледилер.
Бекмурза Яхъя увылы оркестрдинъ негизинде ногай халкынынъ Музыковед окувларынынъ авторы эм уйгынлавшысы болады. Бу шара халкымыздынъ маданият яшавына янъыларда киргистилген деп саналады. Биринши Музыковед окувлары 2024-нши йылда Ногай район орталыгы Терекли-Мектеб авылында маьнели эм яркын оьзгерис кебинде болып оьтти. Бу шара сол йыл Россия ат казанган маданият куллыкшысы Яхъя Кудайбердиевтинъ 70 йыллык мерекесине багысланды. Сога Дагестан Республикасынынъ Патшалык опера эм балет театрынынъ хорынынъ артистлери, туьрли регионлардан коьп конаклар келдилер. Бу музыкалык шара йогары дережеде оьткенге, сога каравшылар бийик белгисин бердилер эм соны ногайлар яшайтаган регионлардагы радио эм телевидение, интернет социаллык тармаклары кенъ коьрсеткенлер. Сонынъ бас ниети – бай ногай музыкалык асабалыгын аявлап саклав эм етимисли кепте оьрлентуьв.
Б.Кудайбердиевтинъ сценарийи бойынша Уллы Енъуьвдинъ 80 йыллыгына багысланган «Енъуьв йырлары» деген уьйкен байрам концерт шарасы былтыр Ногай районы еринде уьстинликли оьткерилген. Бу концерт программасы эстеликтинъ эм бирликтинъ акциясы болды.
Б.Кудайбердиев Ногай патшалык оркестрининъ оьнер аьрекети акында хабарлай келип, туьрли концерт майданларында ярыкландырув куллыгын, презентацияларды, мектеблерде ашык дерислерди юритеди. Ол бир неше кере эксперт, содокладчик эсабында туьрли регионаллык конференцияларында, маданият форумларында эм тоьгерек столларда ортакшылык этип келген эм келеди.
Б.Кудайбердиевтинъ етекшилиги мен оркестр артистлери Уфа калада «Урал моно», Дербент каладынъ 2000 йыллыгын байрамшылавда, 2019-ншы йыл Астраханьде оьткен «Навруз» байрамында, Нефтекумск каладагы «Сабантойда», Казахстанда болып озган «The Spirit of Desht-i-Kipchak» эм «Astana Grand-Prix» фестивальлеринде, Москвадагы «Страна пой», Санкт-Петербург каласындагы «Невские встречи» шараларында, туьрли халклар ара эм савлайроссиялык фестивальлерде эм конкурсларда катнасадылар.
Оьнер аьрекетиннен баскалай, Бекмурза Кудайбердиев спорт эм ямагат аьрекетшилигинде де «егинлерин туьрип» катнасады демеге керек. Сонынъ уьшин ол 2025-нши йыл Дагестан Республикасынынъ Ямагат палатасынынъ йогары савгасы «Ямагат алдында етимислери уьшин» медали мен, ДР Халк Йыйынынынъ, солай ок ДР Маданият министрининъ, Россия маданият профсоюзынынъ куллыкшыларынынъ Сый грамоталары, ДР Ямагат палатасынынъ агзасы болган, аьлиги заманда РФ Государстволык Думасынынъ депутаты Бийсултан Хамзаевтинъ Разылыгы, РФ Государстволык Думасынынъ депутаты Л.Огуль атыннан, Ставрополь крайынынъ Думасынынъ, «Астрахань кала» МО Администрациясынынъ, РФ ногай халкынынъ «Ногай Эл» ФНКА Разылык хатлары ман эм тагы да коьп савкатлар ман савгаланган.
Ол аьли де студент йылларында яслар арасында абырайлы спорт шарасын оьткеруьв акында ойлайтаган эди. 2007-нши йылда сол мырадын яшавга шыгармага амал табылды. Б.Кудайбердиевтинъ басшылыгы ман инициативли туьркими Терекли-Мектеб авылында «Шоьл баьтирлери» деп аталган эркин куьрес бойынша биринши турнирди озгарадылар. Биринши турнир сонда ок уьстинликли аьлде оьтеди. Бу проект коьп яс спортсменлерди кызыксындырады. Баслап уьш йыл ишинде 2007-2009-ншы йылларда спорт ярысы Терекли-Мектеб авылында оьтеди эм сонда Дагестаннан, Карашай-Шеркеш Республикасыннан, Ставрополь крайыннан, Астрахань областиннен, Шешен Республикасыннан яс куьресуьвшилер катнасадылар. Сондай спорт турнирин оьткеруьв бизим заманнынъ ийги аьдетлер санына киреди эм регионлар ара байланысларды беркитуьв исине салдарлы косымын этеди. Бу ярысларда йыл сайын эркин куьреси бойынша 100-ден артык спортсменлер ортакшылык этедилер. 2010-ншы йылда «Шоьл баьтирлери» проектининъ иеси эстафетады Астрахань областине береди. Соьйте келе бу кызыклы турнир баска регионларга да аяк басады. Эндиги 19 йылдан бери Бекмурза Кудайбердиевтинъ басшылыгы ман бу ярыслар элимиздинъ 5 регионларында оьткерилип келеди. Коьп спортсменлер уьшин бу турнир уьйкен спортка, дуныя эм олимпиада бийиклевлерине элтейтаган баслапкы майдан болды. Олардынъ хыйлысы регионаллык, савлайроссиялык эм халклар ара ярыслардынъ катнасувшылары эм енъуьвшилери болдылар. Сондай спортсменлердинъ яркын уьлгиси – Махачкаладынъ Киров районынынъ Сулак авылынынъ яшавшысы Юсуп Батырмурзаев. Ол Казахстаннынъ эм Азиядынъ бир неше кере чемпионы, Токиода эм Парижде оьткен Олимпиада ойынларынынъ катнасувшысы болады. Яслар арасында Европа чемпионлары – КЧР Ногай районыннан Амаль Керейтов эм Амаль Джанбудаев (КЧР, Ногай районы, тренерлери – Эльдар Каракаев эм Билял Матакаев), яслар арасында Россия чемпионатынынъ куьмис медалининъ иеси, Нефтекум районынынъ яшавшысы Ибрагим Отеев (тренери – Абдурахим Хаджиибрагимов), Европа ярысларынынъ ез савгасынынъ иеси Казманбет Батыров, СКФО призеры Казмухамед Аблезов (ДР Ногай районы, тренери Азамат Кокоев) эм коьп баскалар. 2024-нши йылдан алып «Шоьл баьтирлери» турнири Бекмурза Кудайбердиевтинъ талабы ман халклар ара статусына етисти. Сол йыл 9-10 ноябрьде Ставрополь каласындагы «Восток-Арена» спорт комплекси Халк бирлигининъ куьнининъ сыйына «Шоьл баьтирлери» халклар ара яслар турнири оьз байрагы астына Россиядынъ туьрли регионларынынъ эм ювык шет эллерден спорт командаларын йыйнады. Бу маьнели спорт оьзгерисинде Ставрополь крайынынъ, Дагестаннынъ, Крымнынъ, Карашай-Шеркеш Республикасынынъ, Башкортостаннынъ, солай ок Узбекистан, Казахстан эм Кыргызстаннынъ яс куьресуьвшилери катнастылар.
М-А.Ханов.
Суьвретте: Бекмурза Кудайбердиев.