Исси юреги эм болаттай эрки мен аьдем Равиль Утемухамедович Джуманов савлай халкка онынъ тарихин, атын, эстелигин эм оьктемлигин кайтарып болды. Совет йылларында административлик токтаслары коьп бактыларын эм карталарды оьзинше пишип, туьрлендирип келген заманлар да орын тапты. Халк авызлама яратувшылыгын баслапкы кебинде саклап келген аьвелги шоьл халкы болган Астрахань областинде яшайтаган карагаш ногайлары бирден «татарлар» деп язылып баслайдылар. 1937-нши йыл Куян авылында тувган Равиль Джуманов оьз ерининъ сеслерин, айтпага, бурынгы энгимелерин, саратов кобызында ойнавларын, ногай шаирлик назмыларын, сыдыраларын бала шактан юрегине синъдирип келди. Ама документлерде эм окув классларында ога эм онынъ янындагы бавырдасларына биревлер официаллы списогында сизинъ миллетинъиз йок, сиз баска халктынъ кесеги боласыз деп, айтып келгенлер. Биревлер уьшин сол зат доьнип кетпеге себеп болган болса да, тек Равиль Утемухамедович сол зат пан макул болмады. Равиль Джуманов куьшли каарланув, ашувланув сезимлери эм шакырувлар ман сол тармакты сындырмаягын эм акыйкатлыкты тек билим эм фактлар ман кайтармага болаягын аян анълады. Ол тарих факультетине туьсип, билимин оьстирди, Билимлер академиясында сулыбын байытып келди. Карагашлар бай маданияты ман ногай миллетининъ кесеги болатаганы акында этнографиялык, тил, тарих бойынша шайытламаларын кесеклеп йыйнап келди. Джуманов, музейлерде, йогары окув ошакларында излестируьв эм илми-актарув аьрекетин белсенли юритти. Ол аьр бир ногай авылды билген, аьр бир энгимеди эсинде саклаган эм халк эси яшаган шаклы, татар миллетине айландырмага эм ога доьндирмеге суьйгенлерге маданият кодын йок этпеге бек кыйын экенин ыспатлап келди. 1990-ншы йылларда Равиль Джуманов ямагат куьресуьвлер алдышылыгына шыгады. Ол сол йыл Астрахань областинде Ногай маданият ямагатлыгын негизлендирип эм оны етекшилеп келеди. Равиль Утемухамедович Лапас авылында бириншилерден болып мектебте ана тилин окытып баслайды. Онынъ етекшилеви астында Астрахань регионында бас маданият форумы болган белгили Джанибековтынъ окувлары озгарылып баслайдылар. Тувган авылларда экология ман байланыслы маьселелери коркыныш тувдырганда, Равиль Джуманов эм «Бирлик» ногай маданият козгалысы янъы авылларына, сонынъ ишинде, Растопуловкага да, баска ерлерге кетпесин деп, яшавшыларды коьширмеге эм ерлестирмеге ярдамласады. Равиль Джуманов биревге де карсы турмаган, ол оьз халкынынъ атын ашык эм оьктемлик пен аьр бир аьдемге айттырар эм онынъ ыхтыяры уьшин куьресип келген. Буьгуьнлерде онынъ сыйына Джумановтынь йылсайынлык окувлары озгарыладылар, Астрахань областиндеги ногай козгалысы оны оьзининъ бас негизлендируьвшиси этип эсинде саклайды. Ол этпеге уьлгирген эм оны ман этилген ислер халк эсинде дайымга сакланар. Сол тарихтинъ туьп маьнеси – ол дуныя юзинде ана тилди аявлап саклап келген, ата-бабаларынынъ тарихин билген, оны келеектеги несиллерге коьширмеге аьзир болган бир аьдем турган шаклы, миллетти кагыттан калем мен сызып тайдырып эш бирев де болмас.

Суьвретте: Равиль Джуманов.