Мине бир неше куьнге кешиккен ак шашлы кыс, ийнине оьрнекли ак явлыгын яйып, куьн куьйдирген, язда яланъашланган, тоьзимли яткан шоьл уьстинде айланады, йойылган буйратлар уьстине ушып янасып алады да, оларга йылтынланган кар улпасын себеди. Тек кеше сувлы кара авызы ман тыныс алып шыккан ер, танъга карсы кар ман туьйилип, бузлы кабыкты кыршылдатады. Аьдемнинъ юрген ызы оны бир шыдап болмастай этип авыртатаганга усайды. Шоьлдинъ буйратлы тоьсинде ол ак кардынъ кув кушыналы ювырканына оранып уйклаган уьйкен баладай болып коьринеди. Онынъ эртенги уллы тынысыннан катып калган шоьл авасы арасыннан пус буйраланып шыгады. Парктагы уьйкен тереклер, оьзлерининъ яланъашлыгыннан уялып, бири-бирине таянып катып калганлар. Бутаклар арасыннан ак ун эленип, ердинъ уьстин тегислеп ябады. Карагыс айынынъ 15-си. Авыл шетинде тал терек шетениннен кораланган кара кербишли кишкей уьйдинъ терезесинде шырак сисесининъ курткашыклы ярыгы йылтырайды. Уьй артындагы сарайда, тобанга койды йыгып, Оразбай козыды эмдиреди, арада бир уьй бетке карайды. Бирден хатыннынъ ышкынувлы кышкырыгы авады йыртты. Бираз заман кеткеннен сонъ, юз ясындагы карттынъ пышагынынъ оьткирлигиндей, баладынъ кышкырыгы дуьлли дуныяга оьзининъ келгенин билдирди… Уьйдинъ тар саьнесинде янъы тувган бузав таьтли шырпылдайды. Саьне карагерек боьлмеге элтейди, онда шешекейли ювыркан ямылган яс хатын ятыр. Наьсиплидинъ юка юнли явлыкка оранган, бозарган, арыган юзиннен уьндемес ана наьсиби саьвлеленеди. Авырсынганлыктан ярылган, кысып ябылган эринлерининъ шетинде – куьлемсирев. Яракшы Айтувган-абай, Оразбайдынъ абасы, кенъ этекли узын коьйлек кийген, панбархатлы капталды, бийик, ярыкай куртка эртеннен алып, курып калган юзим сабдагындай коллары ман йылап турган балады шайкайды. Бала тетейдинъ ак тастарына, онынъ да кырыннан кой териге оралган. Соьйтип бурынгы аьдет пен янъы тувган кызларды боьлепишлейтаган болганлар. Сосы аьдеттинъ маьнелиги – кыз бала тувганнан алып анасынынъ суьти мен бирге эр киси, ясуьйкен алдында болмага керек эдаплыкты, катылыкты, тынълавлыкты каркырасына синъдиреди, деп анълататаган эди меним юз ясындагы Юмавтетем (Юлдыз). А неге кой териге ораганлар? Хатын бала заманыннан алып кой юннинъ ийисин билсин деп, оьскенде, ногай халк усталыкларыннан эрек болмасын – кой юниннен кийгиз басып, аяк кийим согып, тигип уьйренсин деп. Эсли Айтувган, оьзи-оьзи мен соьйлегендей болып, туьсин йойган эринлерин сессиз йыбырдатады. Кысык коьзлерин шуькирейтип, ол коьпке дейим балага карап турады, эм онынъ туьртейип шыккан бет суьеклери эринлерининъ йыбырдавыннан онда-мунда кетедилер. Бирден ол бала тапкан хатынга карап, куьле берип: «Тьфу, Ма Ша Аллах! Меникиндей узын оьмирди берсин Кудайым! Карашы, коьзлери кайдай онынъ!» – деп, тиссиз авызы ман шайнап айтты. Бала эндиги йыламайды, ол уьндемей, яшав ман танысувды маштак уьйдинъ тоьбесиннен баслагандай болып, йогарыга карайды. Бала тапкан кыскаяклы астаакырын: «Кыз болганы аьруьв, коьмекшим болар меним. Меним танъ Шолпаным, суьйинемен сага», – неше куьннен бери шыкпага аьзир болып турган таьтли коьзяслар, толып турган тостакайдай, шашырап шыгып, арыган юзинде тыгырдылар. Яракшы болса, кенъ егинин туьрип, баладынъ уьстинде бир сыхыршылыклар эте эди. Айтувган, оьзининъ терлегениннен эм аьр заманда тагып юргеннен туьсин йойган мойтымарын баладынъ уьстиннен юритип, аста-акырын дуа окый эди. Сонъ, балады анасынынъ янына салып: «Йиениме барып, куванышлы хабар айтайым. Ол мага суьйиншиге коьйлекликке йибек кумаш береек болган», – деп, аста-акырын уьйден шыгып кетти. Онынъ артыннан коьктерекли эсик ялынышлы сыкырдады, эм шырак оты шетке кишкей елпилдеп алды. Танъ атып баслады. Кардынъ коьзди йыртып алатаган аклыгыннан узак кешеден сонъ керилип, сыкырдаган аяздан шуькирейип аткан эртенълик оьз ерине тоьселгендей болып коьринеди. Оразбай азбарда шым тереклердинъ бутакларын балта ман шавып, коллары ман сындырып олтыр. Ол баладынъ кышкырып йылаганын эситти, энди навасызланып, биринши балам увыл ма, кыз ба, деп карап туры эди. Ама, аьдетлерге коьре, яс ата оьзининъ сезимлерин ыслайды. Кырдагы эсик сыкырдап ашылып, кар уьстинде юрген аяк сеси ога ювыклаганда, Оразбай колындагы шым будырлы бутакты оьзининъ кенъ, кат-кат кенъ аясында, ыз калдыргандай этип, соьйтип те куьшли кысты. Тиссиз авызы ман юзине кенъ куьлкисин яйып, юре берип, капталынынъ кенъ егинлерин туьсирип, сувыктан шуьнъкирейип, Айтувган: – Эй, йиеним, савганъды аьзирле! Аллах сага танъ ман бирге кыз берди. Узак оьмир, наьсип берсин Кудайым. Калай мазаллы, Ма Ша Аллах, тьфу-тьфу, коьз тиймесин, мараз да алмаяк. Йиеним, кайдай ат бересинъ? – Айтувган-абай, коьзди шагаластырган кардынъ аклыгыннан коьзлерин шуькирейтип, яс атага карай эди. Оразбай, Кудайга разылыгын билдиргендей болып, коькке карады. Увылды куьтсе де, энди кызына суьйине эди. Бу – Наьсиплидинъ эм онынъ биринши баласы. Алла-Тааладынъ язувы сондай болган. Солай болмага керек эди. Ол, ян косагынынъ аьлин сорамага суьйсе де, уялды. Онынъ ойларын окыгандай болып, абасы: – Келиннинъ аьли аьруьв. Оразбай, соны ман кайтип атайык? Ол йиенининъ бетине тиклеп карай эди. – Кадрия болсын аты! Калай аьруьв ат, дия, абай? – деп Оразбай уялып куьлемсиреди. – Кадрия – юмарт ат. Алла-Тааладынъ элшиси. Юмарт кыз болып оьссин, анасынынъ онъ колы болсын, – сосы соьзлер мен Айтувган-абай уьйге кирип кетти. Кала шав-шувланып уянады. Таркитавдан алып Каспий тенъизине дейим айлангыш орамлар ман автобуслар эм троллейбуслар ювырадылар… Куьннинъ коьзлери боьлмеде ойнайдылар. Онынъ биреви Кадриядынъ бетине конып кутыклайды. Кадрия уянды эм, коьзин ашпай турып, танънан алдын коьрген туьсин эсине алып баслады. Ол туьсинде карнавал конагы эди (байрам – той). Туьрли кийимлер, маскалар кийген аьдемлер янында завыклы айланып, бийий берип, оны яркыраган отка ийтей эдилер. Ол соьйтип те ювыклады, ол онынъ ялынын бетинде сезди… Эм ол уянды. Куьннинъ саьвлеси пердевдинъ туьйининнен айырылып, тувра онынъ коьзлерине ура эди. Туьслерининъ калганын силкип таслап, Кадрия аьрекетлеп диванга олтырды да, бурынгы курткадай болып, туьс аьйлесининъ юмагын шешкиси келип, басын ян-якка шайкап баслады. Яс сылув хатын бурнынынъ астыннан, тислериннен суьзип, бир затлар айтып сыбырдап, коьзлерининъ астыннан боьлмеге карт аьдемдикиндей туманласкан каравын таслайды. Онынъ байлавышсыз мырылдавыннан арада бир ювык аьдемлерининъ атлары таза эситиледи. Бирден ол токтады да куьлди. Соьйтип те занъырап куьлди, куьннинъ коян кимик бири-бирининъ артыннан шоршыган саьвлелери катып калдылар, саьаттинъ каты тыкылдавы да токтап калды. Тоьгеректе баьри зат та Кадриядынъ туьпсиз терен янынынъ шатлы шагы уьшин токтап калдылар. Яшавдынъ тек яркын туьслерин, оьзининъ тоьгерегинде буьлкилдеп турган авады суьйген Кадрия соьйтип эртеннен алып даьвренетаган эди. Ол биялага янасып, онынъ туьбиндеги коьриниске куьлемсиреди. Эм астаакырын, янъы санап уьйренген баладай болып, бирерлеп бармакларын коьтерип баслады. Етинши бармакта токтады. Гаванада озгарылаяк Савдуныялык ясларынынъ эм студентлерининъ 11-нши курылтайына бармага ети куьн калды, онда Дагестаннан данъклы атты казанган тек яс шаир Кадрия Темирбулатова кетеек. Эртенъги мезгил ас уьстинде Кадрия оьзининъ кеше язган ой-язбаларын окый эди. А онынъ йогарында, кагытларга ийилип, уьйкен суьврет илинип туры. Сосы суьврет Кадрияга, тувган ерин сагынганда, ян йыры, коьнъиллендирген шаирлиги эди: шоьлдинъ толкынласкан яшавы. … Ногай шоьли. Увылдаган коькте шыркыраган язгы аксамга оралган ширкей ызгырув болып ушады. Кызарган кешки танъ шоьл уьстинде шагаласады. Мине биринши юлдыз шыкты. Алыста мажада шанъ коьтерген кой отары – оларды ат уьстинде олтырган койшы отлактан кувып аькелеятыр. Онынъ аргы бетинде рахатлык пан ак кумлаклар керемет болып юзедилер. Сув касында болса, бийик оьленди япырып, бешмет кийген эки аксакал эм яс йигит олтырлар. Олардынъ алдында кишкей ошак уьстинде уьш туяклы темирге илинген шойын. Яс йигит агаш касык пан шойынга тартылады. Шойын астында янып битпеге турган тезеклер. Енъил куьлтуьс-коьк туьтин елдинъ эсуьвиннен энъкейген. Бир аксакал, такыр басындагы боьркин кыйсайта берип кийип, домбыра шертеди. Экинши аксакал болса, юзин кумлакларга караткан. Онынъ коьзлеринде – сав яшавдынъ терен акыллыгы, эстеликтинъ тамгасы. Суьйгенининъ каравыннан уялган кыздай болган коьк, карагошкыл- кызгылт куьн батувында катып калган. Бираздан ол юлдызлы ямгырлай шашылаяктай болып сезиледи… Кадрия сосы суьвретти бек суьетаган эди, неге десе оны ога савгалаган бек аявлап суьйген, тек оьз сезимлерин айтып болмаган яс оьнерли суьвретши… …Боьлмединъ тыныклыгын телефоннынъ сеси бузды. Кадрия бираз сескенип, колын телефонга созды. – Алло, мен сизди тынълайман. Ама трубкада уьндемейдилер. Тек биревдинъ авыр тынысы эситиледи. Кадрия трубкады салып, ийниннен шашларынынъ авырлыгын йыймага деп, биялага янасты. Оннан ога коьзлеринде коркыныштынъ йылтыравы болган ят хатын карайды. Да, ызгы заманларда онынъ янына астыдан тыгылып киретаган, кайнаган, каты шыбырткыга бойсынмайтаган ойлар тизими киретаган эдилер. Кешелерде болса ол оьзининъ токтатып болмайтаган ойлар агымын кагытка тоьккенде, ога бирев сол ийни бетиннен язбаларына карагандай болады… Эм ол тез бурылады. Балкон ишинде оьткирлиги мен кирген ай яртысы болмаса, бир зат та йок. Язувларын калдырып, Кадрия ятпага аьзирленеди эм коьпке дейим ай агымына карап турады. Биринши навасыз уйкыга коьмилгенше, ол кишкей хатынды рахатландырып турады… … Енъил, кызыл буршаклы крепдиршин коьйлегин, кызыл перламутр баьпишин кийип, Кадрия уьйден шыкты. Буьгуьн ол тенъиз бен коьриспеге бараяк. … Орам. Подъезд алдындагы олтыргышларда олтырган картлар бир затлар айтып эриседилер. Кадрия кызыл буршаклы крепдиршин коьйлекте, йыйылган шашлары ман, бийиксымал оькшели кызыл йылтыравык баьпишин кийип барады. Ол подъездтен шыгып, картлардынъ яныннан кете берип, олардынъ аьр бириси мен аманласады: – Ахмед-акай, арканъыз нешик, авырыйма? – деп сорайды Кадрия эсли тавлыдан. – Авырымайды, кызым, сен шоьлден майды аькелгенли бери, мен ога дуа этип тураман эм аьр заманда да сага савлык йорайман, – дейди Ахмед-акай, агарган мыйыгын сыйпай берип. Кадрия ога карап куьлди де эм сокпак пан автобус карайтаган ерге йолланды. Йолда ол кишкей юрегин тез-тез соктырган туьнегуьнги ислерди эсине алып барды. … Коллегия. Узын стол бойынша Дагестанда белгили аьдемлер, язувшылар, шаирлер, драматурглар, суьвретшилер олтырганлар. Расул Гамзатов олтырган ериннен турып, коьзлериннен коьзилдиригин шеше берип, солтанатлы тавысы ман: – Кадрия, бир баьримиз де тавысымызды сага бердик. Кел, мага янасып, фестивальге путевкады ал. Кадрия уялшанъ абытлары ман Расул Гамзатовка янасып, онынъ колыннан путевкады алды. Расул Гамзатов болса, атасы кимик ога наьсипли йол йорап, йолга салмага келеегин айтты. Кадриядынъ коьзлеринде коьзяслар йылтырадылар. Баьриси де, ерлериннен турып, оны кутлап басладылар. 

(ызы болаяк)