(Басы 30-ншы номерде) 

… Кадрия Дагестан язувшылар Союзы ямагат организациясы ерлескен меканы касындагы телефон будкага кирди. Кадрия: «Алло, анам, анам-ав, мен фестивальге кетемен. Анам, баьри де мени сайладылар. Анам, мен дуныяда энъ наьсипли! Сиз мага келесизбе? Аскер де келеме? Анам, ол заман мен сизди танъла карап тураман. Келинъиз. Анам-ав, баьрине де салам айт – атама, меним досларыма. Анам, мен болдым аьше. Коьрискенше куьн яхшы». … Тенъиз буьгуьн тынык эди, оны ел кыйнамайды. Куьннинъ коьзи, сувды алтын ман бояп, толкынлар ман ойнайды. Кадрия сувга янасып келди. Увак таслар эм куьрегели бакашанаклар (абрикосовые ракушки) оькше астында сыкырдайдылар. Ол баьпишин шешип, тенъиздинъ зубаршатлы помбархытына кирди. Толкынлар онынъ карагерен аякларын юмсак кушаклайдылар. Кадрия сувга энъкейип, онынъ енъил дирилдевли уьстиннен колы ман юритти. Тенъиз юмсак толкынын шашып хатынга яваплады. Ол ягага кайтып келип, сумкасыннан блокнот пан калем шыгарып, куьнге кызган тас уьстине олтырды. Кадриядынъ карасы тенъиздинъ коьринмейтаган аргы ягасына тигилди. Не зат коьрди экен ол онда, коьз алдына не зат келди экен? Белки, ол озган язда юрегине аьзиз аьдем мен тенъизге конакка келгени эсине туьскен болар. Кайтип олар сувды шашыратып шомылганлары, олардынъ савлай аспанлык сезимлерин ак канатлы калбагайлар узак якларга аькеткени. …Каспий тенъиз ягасында олтырып, Кадрия коькте манълайын туьйирген, бир-бирине отлы оклар атып, сонъ дирилдеп йыламага аьзир болган булытлар йыйылганларын сезбей калды. Кадрия дуьрилдеген коьк тынысын эситпейди. Узын бармаклары ман калемди айландырып, ол навасызланган тенъизге ойланып карайды. Кум уьстинде язгы ямгырдынъ биринши тамшылары авыр туьстилер. Ол, басын коьтерип, коькке карады, эм ямгыр тамшылары онынъ кара, буйра шашларына, арыган юзине йылгырып кетти. Ол, басын йогарыга коьтерип, коьзин юмды. Онынъ юзи, дуныядан баз кешкендей болып, алыста калган балалыкка кетти. … Шоьл йогарындагы коьк ашылып, онынъ тоьбешикли кенъ аркасына яркыраган айындырык ургандай болды. Авыл шетинде кара кербишли уьй. Уьйдинъ ишинде бир тамнан экинши тамга созылган узын тоьрде Кадриядынъ анасы кара кийгизге ногайдынъ оьрнеклерин тигип олтыры. Ол терезеге куйып урган язгы ямгырга навасызланып карайды. Орамда коьк гуьрилдейди. Коьк тарсылдаган сайын ана дуасын окып сыбырдайды. Эсик шав-шув ман ашылды, Кадрия мектептен келди. Ога 14 яс. Кызалак, йырын йырлай берип, оьзининъ боьлмесине кирип, шыт коьйлегин кийди. Бир такыйкадан сонъ Кадриядынъ коьзлери соьйтип те йылтырай эдилер, анасы шыдаялмай куьлип йиберди. – Анам, шоьлге бармага ярайма? Тилеймен, анам, – деп ялбараган коьзлери мен анасына карады. – Йок, Кадрия, ярамайды, коьк куьлтирейди, уьйде олтырув керек, ол болмаса, айындырык аьдемди урмага болады. Ама кызынынъ ялбараган коьз каравын коьрип, йибермесе де, кетеегин билип: «Басынъа явлык сама байла!» – деди. Ювырып бараятып, басына явлык байлап, кызалак яланъаяк уьйден ювырып шыгып кетти. Анасы, басын шайкай берип, уялдыратаган каравы ман йолга салды. А Кадрия болса, аягы ерге тиймей, шоьлге ювыра эди, кене уьйлери авылдынъ шетинде орынласкан. Онынъ коьйлеги сувланганнан авыр болды. Оьрме шашлары онынъ артыннан ювырадылар. А ол болса, шоьлде айланып, колларын яйып куьледи. … Аьли де ойлары ман озган шакта болган Кадрия ийнине бирев тийгениннен сескенди. Бурылганда, ол оьзининъ янында турган бийик тавлы картты коьрди. Куйып явган ямгыр энди токтады. Коькте аьлемет туьсли курткашык коьпирленип коьринди. Агарган сувлы шашлары манълайына, бетине эм юзине ябыскан. Юзи увак тыртыклар ман ябылган коьзлеринде куьнъирт сагыныш. Карт юмсак тавысы ман Кадрияга: – Кызым, не болды сага, мен коьпирде турганнан алып сага кышкыраман, а сен сес бермейсинъ. Коркыттынъ сен картты, оьзинъ сув болгансынъ, дирилдейсинъ. Карт плащин шешип ога созды. Заманга бойсынып, Кадрия эскеруьвлериннен амалсыздан шыкты. Плащты алып кийди де, картка разылыгын билдирди. – Кел, кызым, олтырып тенъизге карайык. Сен меним уныгыма калай усайсынъ, – онынъ коьзлери ясландылар. Коьзясларын суьртпей, тынысын терен алып, ол бардыра берди: – Былтыр меним Медина уныгым кыймаслары ман тенъизге шомылмага кетти. Юрегим баьледи сезип, йибермеге суьймедим. Не этерсинъ, яслык картлыкты тынълайма? Медина толтырылатаган тоьсекте ялдай эди, елдинъ эскенин сезбей калды. Давыл басланды, ямгыр явды. Куйынлы ямгыр, гуьрилдеген коьк – баьриси де катысты. Ел басланганда, мен, аякларымды сезбей, тенъизге карап ювырдым, ама кешиктим. Меним Мединам энди коьринмей эди. Тек кыймаслары яга бойда коркынышлы кышкырып, ювыра эдилер. Олардынъ коьзинше Медина сувда ютылды. Соннан бери тенъизде куьн булганса, мен уьйде олтырып болмайман. Мага коьре, Медина мени шакыргандай болады. Карт токтады да, карамын тенъизге тикти. Ел астында йойган сабырлыгын, шыдамлыгын йыя берип, тенъиз парахатлана эди. Курткашык коьз алдыда ирий эди. Ямгырга ювынган куьн алтын саьвлелери мен сувга тирелип яркырайды. Кадрия шийкенгеннен плащка оранып, картты уьндемей тынълайды. Йок, ол салкынлыкты тувыл, а тенъизден эскен аьжелдинъ сувыклыгын сезеди. Карт болса, онынъ ойларын окыгандай болып, астаакырын айтты: – Аьжелдинъ эки юзи бар. Биздей картларга келип, заманы ман аькетсе, онынъ юзи танъ. Ама онынъ юзи ясларга караганда, ашувлы. Ол соьйтип те тыгылып янасады ясларга, олар эслерин йыйганша, коькке алып кетеди. Меним уныгыма 17 яс та йок эди. Карт уьндемей сувдан тас болып кетти. Кадрия турып, дорбасын алып, карттынъ артыннан юрди. Ама, баьпишин мутканын эсине туьсирип, бурылды: баьпишлери калдырган еринде тенъизге карап туры эдилер. Эгер олардынъ артыннан барса, Кадрияды сув оьзине тартып аькетеектей. Ол карттынъ артыннан, онынъ артыннан бирев кувгандай болып, ювырады. Кувып етип, карттынъ колыннан ыслады. Олар эндиги алгасамай бара эдилер, тек эки уьлертки артта калмага коркып, артларыннан алгасайдылар. Ай… Бу Еннетке дейим экинши Айлы куьн эди. Кеште Кадрияга онынъ Лейла кыймасы кирди: «Кадрия, боьлмеде ярык як». Кадрия: «Лейла, каранъада олтырайык, карашы, ай буьгуьн кайдай, толы ай, а юлдызлар болса, бири-бириннен куьшли яркырайдылар». Кадрия терезеге янасып, коькке карады. Лейла: «Мен сага буршав этпедимме? Белки, сен язатагандырсынъ, а мен, мага коьре, сага дайым да замансыз келемен ше». Кадрия: «Йок-ий, мен буьгуьн тенъизде болдым». Кадрия ойланды, сонъ: «Юр, шай ишейик, мен кешки мезгил асымды ашаган йокпан, бирше ашайык». Лейла диваннан турып, шашын туьзетип, саьнеге кетти. Лейла: «А мен шайга торт алдым». Кадрия ашханага кирип: «Аа, бу не яхшылыкка?». Лейла, колындагы шоколад торт пан кире турып, куьлемсиреди. Лейла: «А мага буьгуьн Расул юрегин ашты, киевге шакырады. Мен сосы куьнди коьптен куьтип туры эдим. (Тар ашхана боьлмеде Лейла суьйиништен айланды). Сосы куьн бир баска болар деп ойлаган эдим, Расул мага: «Лейла, мен сени суьемен, мен сенинъ аяк астынъа саламан колымды эм юрегимди.», ама (Лейла олтыргышка олтырды) ол бир дордайган бети мен (ол бетин ойлы этти де), аста тавысы ман айтты: «Кел, уьйленейик». Лейла эм Кадрия кышкырып куьлдилер. Кадрия шайды аьзирлеп, тортты кести. Шай ишип олтырганда, Лейла: «Кадрия, мине мен ойлайман, наьсип деген не зат деп, мен наьсипти коьрген йокпан, сен билесинъше. Энди ойлайман, белки, Расул меним наьсибимдир? Наьсип деген не?». Лейла колындагы аяк пан ойга туьсти. Кадрия терезеге карай эди… Мине ол кишкей бала заманында тахтаметте олтырып, эжиклеп китап окыйды. Анасы болса, ошак баста олтырып, ногай калакайлар салады. Ол анасынынъ колларын коьреди. Мине олар калакайды яйып, уьйкен ялгавга саладылар. Анасы оьтпек уьстин шойын капкаш пан ябып, пештинъ уьнъисине, кызувлап янган тезеклерге ийтейди. Кадриядынъ эсине Суюн Капаев онынъ ятлавларын кайтип окыганы, атасындай болып кушаклаганы туьседи. Кадриядынъ яйнаган яслыгы. Ога тек 19 яс. Наьсип не затта? Ол кесек заманда, аьдемлер арасындагы байланыста. Яде аьдемнинъ иштелигининъ аьлин аьруьв билуьвде ме экен? Не затта ол? … Кадрия, Кадрия, – деп Лейла шакырады. Ол Кадрияды онынъ яшавынынъ сосы наьсипли уьш куьнлериннен кайтарды. – Сен оьзинъе бир кирип кеттинъ. Кадрия, шайынъды иш, сувыгандыр, – Лейла турып, Кадрияга шай куйды. «Не зат дединъ? Лейла, кеширши, ызгы заманларда мен озган йылларды эсиме алып тураман. Сизинъ тойынъыз кашан?» – Кадрия Лейлага карап куьлемсиреди. «Сен калай айтсанъ, сол заман болар, тойымда сен меним кыймасым болганынъды суьемен, Кадрия», – Лейла ога юмсак этип карады. – Буьгуьн мага Гаванада озгарылаяк он биринши савлайдуныялык фестивальге бармага путевка бердилер. Мен Гаванадан сары тамбыз айында кайтаякпан, – деп яваплады Кадрия. – Кадрия, ушынма?! – Лейла куванышлы кышкырып, кыймасын кушакламага ювырды. – Кутлайман сени, яхшы йолга бар. Ой, Кадрия, Гаванадан мага ак мойыншак аькелши, тымалак, оларда сондай мойыншаклар этеди дейдилер. Тилегин айтып, Лейла олтыргышка олтырды. – Аьруьв, не суьйсенъ, соны аькелермен, меним Лейлам, – Кадрия ога карап куьлди. – Ой, кетейим мен, ол болмаса, Айшат тагы да акырар мага кеш калган уьшин, – Лейла турагалды да, Кадрияга янасып, оны тагы да оьпти. Кадрия, Лейлады йолга салып, столга язувларына янасты. Ама, «Турналар ушадылар» деген кинодынъ болаягын эсине алып, телевизорды салды. Фильм басланган эди. Кадрия диванга аьруьв этип орынласты, ама ойлары ман ол аьли де тенъизде эди… Ол карттынъ юзин уьйкен этип коьреди. Карт айтады: «Аьжел коркынышлы тувыл, коркпа оннан. Тек онынъ эки юзи бар: танъ эм коркынышлы». Телевизордагы кинода турналар уьшкилше болып уша эдилер. Кадрия тагы бала шагына коьмилип кетти: … Шоьл. Шоьлде язлык. Уллы буйратлар парахат ятырлар, буьгуьн оларды ел кыйнамайды. Шоьлде язлык уянды. Коьз алдыда шоьл ясылланады. Бир буйрат уьстинде Кадриядынъ атасы Оразбай олтырып, Кадрияга сыбызгы ясайды. Ол буьгуьн авылдаслар койларын багады. Авылда койларды шеретлеп багадылар. Алты ясындагы кишкей Кадрия занъыраган куьлкиси мен ак пан кара аралас юнли козыдынъ артыннан ювырады. Ол, коькте ушкан турналардынъ тавысын эситип, токтайды. Каты этип оьрилген буйра шашлы басын йогарыга коьтерип, коькке карайды. Коькте турналар уьшкилше болып ушадылар. Кадрия атасына кышкырады: – Атам, атам, кара, куслар ушадылар. Куьлтуьс туьсли узын плащ, боьрк кийген Оразбай кишкей Кадрияга янасады: – Кадрия, турналар ушадылар, олар – шоьл куслары. Олар узак ерлерден аьр язлыкта оьзлери мен наьсип аькеледилер. Бу куслардынъ акында коьп ятлавлар, йырлар, хабарлар язылганлар. Мен сага олардынъ акында бир бурынгы таварых айтайым. Эм Оразбай, Кадрияды тизлерине онълап алтыртып, аста-акырын хабарын баслады: «Бурын заманда аьдемлер шет-кыйырсыз шоьлде коьшип-конып юргенлер. Олар ногайлардынъ тайпаларына боьлингенлер. Мине биз – Кобаншы тайпасыннан, тагы да кыпшаклар, тогыншылар, мырзалар – олар коьп, кызым. Бир тайпада Айсылув деген айдай сылув кыз оьскен». Атасынынъ эринлериннен окып, Кадрия энди таварыхтынъ суьвретлерин коьз алдына аькеле эди. – Мине ол, бурынгы шоьл… термелер, баалы оьрнеклер мен ярасыкланган иерлери болган атлар. Тал теректен этилген шетенлерге туьелер байланган. 

(Ызы болаяк).