Бийке Кулунчакова

(повесть) (Басы 9-ншы номерде)
Ят кеде кылыгын коьрсетеди Уьш-доьрт куьнлер оныншы класстынъ яслары Казбектинъ барын да, йогын да сезбей юрдилер. Ят кеде биревге де
косылмай, бирев мен де соьйлемей, уьндемей олтырады, сонъ дерислер биткенде, ялгыз кетеди. Клубта оны окувшылар коьрмей эдилер. Арада бир Зухра онынъ мал айдасканын, Язманбеттинъ кишкей кедеси мен ойнаганын коьре эди. Ильяс Керимович ястынъ уьйде не этетаганын билмеге Зухрага тапшырган. Ама кыз Кельдихан уьйине кируьв тувыл да, энди олардан сув алмага да уялатаган эди. Бас деп Казбекти окытувшылар да козгамай юрдилер. Сол куьнлердинъ ишинде кеде оьзин бек кылыклыдай коьрсете эди. Йолдаслары куьезленип те басладылар. Ама келгенли бес куьн дегенде, Казбек оьз оьнерлерин коьрсетип баслады.
Баьри зат та адабият дерисиннен басланды. Горькийдинъ «На дне» деген пьесасын Оьтебийке Сейпуллаевна ясларга окып, иштелигин билмеге деп берген эди. Бас деп окытувшы Рашидханды тургызды. Йолдасы пьесадынъ иштелигин айтып турган аьсерде, Казбек эсинеп баслады. Окытувшы эсинейтаган окувшыларды суьймей эди. Рашидханды боьлип, ол Казбекти тургызды:
– Акболатов, токтаган ерден хабарын айт, – деди хатын, кедеге суслы карап. Казбек уьндемей эди. Яслар баьри де ога басларын бурып карайдылар. Оьтебийке Сейпуллаевна баслап сабыр куьтип турды, сонъ безгенин билдирди.
– Окыдынъма пьесады? Казбек басын шайкайды.
– Не уьшин? Заманынъ болмайма? Кеде явап кайтармады. Ашувланган окытувшы оьзин кайтип юритеегин билмей эди. Казбектинъ орнында баска яс болган болса, Оьтебийке Сейпуллаевна оьзининъ не этеегин ше биле эди. Ама кыскаяклыдынъ эсине аьли директордынъ соьзлери туьсип кеттилер: «Акболатов – кыйын бала. Сога коьре оны тербиялав да кыйын. Акырган ога келиспес. Кедединъ юреги бала шактан…»
– Олтыр, энди йол окып келерсинъ, – деди окытувшы, баска балады тургызбага аьзирленип. Ама Казбектинъ ябавын эситип, адалады.
– Окымаякпан мен сол пьесады, – деп кеде Оьтебийке Сейпуллаевнага селекелеп карады. Хатын адалаганын ясырып, сабыр кепте:
– Окырсынъ. Бу сага ясли тувыл куйланмага, – деди.
– Окыман. Мага сол пьеса ярамайды. А куйланаякты мен биревден де сорамайман.
Окувшылар кедеге аьжейипсинип карай эдилер. Кайбиревлери ашувланып та басладылар. Баьриннен де бетер кедеге суьймей Зухра карайды. Казбек болса, оннан коьзлерин акаша эди.
– Окымаягынъды сонъ коьрип алармыз. Олтыр еринъе, – деди Оьтебийке Сейпуллаевна катып. Кеде олтырмага алгасамай эди. Кыскаяклы Казбекке ашув этип, баскады тургызды, сонъ окувшы биткен сонъ, класска соравлар берип баслады.
Турагалып турган кедеди окытувшы эслемегендей бола эди. Оьзин уятка калганын сезип, Казбек биревден де сорамай, кырга шыгып кетти. Оьтебийке Сейпуллаевна касын да козгамай, деристи юрите берди.
Шанъ согылганда, яслар Казбекти школадынъ азбарында коьрдилер. Заборга янтайып, кеде таьмеки тарта эди. Бу куьнге дейим онынъ таьмекиди ашык тартатаганын окувшылар коьрмеген эдилер. Оныншы класстынъ кеделери Казбекти корсалап алдылар.
– Сени аьли барып, директорга шагарлар. Булай да балалар юрип турган ерде таьмеки сорув бек уят. Тасла! – деди Рашидхан йолдасына. Кеде туьтинди онынъ бетине боратты.
Рашидхан ашувланып баслай эди. Онынъ кылыгын ийги билген кеделер ясты эрек ийтедилер, Казбектинъ таьмекисин тартып алдылар. Алатаган сиз бе дегендей болып, кеде янында турган Бейтулла ман Солтанбектинъ коькиреклерине туьйди.
Ама кеделер тоьбелеске ювырмадылар, тек Рашидханнынъ шырайы агарып, оьзин тегаран бир тута эди. «Сен сол шаклы да куьш сынагынъ келсе, кеште экевмиз калармыз», – деди ол куьлемсиреп турган кедеге. Казбек Рашидханга селекелеп карады.
– Ярайды. Тек уьйинъе йылап кайтпа.
Эректен карап турган аьдем нединъ акында хабар экенин анъламаяк эди. Топарласып турган кеделерге оныншы класстынъ кызлары кафсынып карай эдилер. Казбек кеделерди туьйгенин олар сезбей де калдылар. Дерис басланганда, Рашидхан ман Казбек, бир зат та болмагандай, бирге олтырдылар. Тарих дериси юрип туры эди. Директор яныннан озган сайын Казбек басын тоьмен салады. «Айтканма экен Оьтебийке Сейпуллаевна меним акымда?» – деп ойланады яс. Ама Оьзбек Байрамович кедеге карамай эди. Казбек биринши куьнлерден ок та директорды яратты. Шырайы суслы болса да, окытувшыдынъ коьзлери ювас эдилер. Энди яс оьзининъ кылыгына оькингендей болып, сол коьзлерге тувра карамага уялады. «Бизим директордай болып, кышкырып, акырып басласа ша, бир зат та тувыл эди. Уьндемей енъер эдим. Йок, бу коьп соьйлейтагандай коьринмейди. Шакырса, не деп айтар экенмен?» – деди кеде оьзине оьзи. Шанъ согылып, баьри де тыска шыкпага алгасаганда, директор козгалмай олтырган яска янасты. Аьдетинше, кеде тербияламага шалыскан окытувшыларга селекелеп карайтаган эди. Ама бу йол Казбек басын коьтермеди.
– Дерислерден сонъ мага кирерсинъ, – деди Оьзбек Байрамович, яска тиклеп карап. Казбек уьндемей басын булгады. Директор кеткенде, яс коькирегиннен авыр тасты туьсиргендей бола эди. Кырга шыгып, ойнаяткан балаларга карап баслады. Казбектен оьзге бирев де ялгыз турмай эди. Шавшувласкан яслардынъ арасында кеде оьзин етимдей коьреди. Алдынгы школада Казбектинъ «алал» дослары аз тувыл эдилер. Олар кедединъ аьр бир буйырыгын ерге туьсирмей толтырадылар. Аьли Казбек оьз алдына уьймелесип турган оныншы класстынъ кеделерине суьймей карай эди. Рашидхан ман тоьбелесеегин эсине туьсиргенде, коьнъили коьтерилди.
«Басыннан ок та тоьбелеп коркытсам, мен буларды тез колыма аларман», – деп суьйинди Казбек. Эм сол заман азбар ман оьтип бараган директорды коьрди. Ол ялгыз турган кедеге тез коьз таслады, сонъ Рашидхан аларга да карап алды. Болса да, шугыл юриси мен озып кетти. Казбек оны ман кеште йолыгаягын эске алды. «Туьзелермен деп соьз берсем, кайтип тоьбелесер экенмен. Ай, не болганы болар. Кеделерди бир коркытув керек. Белки, директор бир зат та билмес», – деген ой ман класска йоьнеди.
Тилегим бар сага, Зухра Школадан Зухра бек коьнъилсиз болып кайтты. «Эгер кеделер Казбекти тоьбелесе, ол мукаят та оьшигер. Оннан сонъ ога туьзелуьв йок», – деп кыйланады кыз. Казбектинъ акында ойланатаганына Зухра энди ашувланмай эди. Оьзине куьши етпеегин кыз сезип баслаган.
Уьйге киргенде, анасы ман хабарлап олтырган Келдиханды коьрди. Касбийке шай куйып туры эди.
– Шайынъ сувыгышай келип калдынъ, амалым. Колынъды ювып, тез олтыр.
Уьш аяк шайды столга салып, хатын ортага бир уьйкен тепшек юзим мен юмсак ногай оьтпек шыгарды. Зухра уьндемей ашай эди. Ол эки кыскаяклыдынъ хабарына да коьп кулак аспайды. «Аьли олар тоьбелесеяткандырлар», – деп ойланады кыз, юзимнинъ даьмин сезбей. Бирден онынъ кулагына «Казбек» деген соьз шалынып кетти. Абасы кедединъ акында хабарлай эди.
– Анасыз калып, бакыр ийт корлыгын коьрди, – деди Келдихан, коьзлерин явлыгынынъ ушы ман сыпырып. Сонъ каты
куьрсинди. – Казбектинъ тек яман атын шыгарып турды Апузар. Куьевине шагынып-шагынып, баласыннан юрегин сувытты, онъмагыр. Яманлык сагынган – яхшылык коьрмес деп айткан бурынгылар. Яманлык пан не йол алып олтыры? Аданасымыз таза ишкиши болып токтады. Доьрт баласы да бар. Энди Апузарга да тынъламайды. Казбектинъ киеси урды оларды.
– Уьйдегинъ яман болса, уьйинъ соьнер деген йокпа атайлар. Акыллы пише болган болса, ол Казбекти яслай оьзине бавырлаяк эди. Увылы бардынъ, тынысы бар, – деди Касбийке, авылдасы ман бир тил болып. Келдихан сувып бараган шайын да эслемей эди.
– Дурыс айтасынъ, конъысым. Олар ийги болган болса, оьскен кеде уьйден кашаяк эди ме? Аьли атасына калай ярдам
береек эди. Пишединъ соьзин йоьплеп, таьлейсиз Адильхан увыздай баласын коршалап болмады. Не этерсинъ? – деп хатын тагы да куьрсинди. Уьстинде языктынъ илип алар кийими йок. Бизикилерге айтаман (Келдихан аьдет бойынша куьевининъ атын айтпай эди), бир танады сатып, Казбекке кийим алайык деп. Разы ша болды, акы не керек. Казбектен соьз Язманбетке де коьшип кетти.
– Язманбеттинъ эркеклиги бар. Оннан оьзге аьдем сага Казбекти саклатпас эди, белки. Оьзинънинъ балаларынъды асыра деп акырар эди, – деди Касбийке. Хабардынъ ызын тынълап турмай, Зухра шайын тез симирди.
– Сыйлыханнан бир китап алып келейим, мама. Кешикпен,
– деп кыз, орыныннан тез турды.
Зухра кыймасыннан китап алып шыккан аьсерде озып бараган Казбекти коьрди. Юреги телезип, кыз Сыйлыхан ман аманласпага алгасады. Кыр каранъа болса да, орамга казыктагы шыраклардан куьндизгидей ярык келе эди. Эректен Зухра кедединъ юрисине карайды. Колларын коьп силтемей, узын
туьз аякларын шугыл басып, ярасык кевдесин тувра тутып, Казбек аьруьв юре эди. «Артына бурылса экен, белки, токтар эди», – деп ойлайды Зухра, оьзи де тез юрип. Артыннан келеген аьдемди сезип пе яде болса, баска затка карайман деп пе, тек неге ди кеде артына анъсыздан бурылды. Кызды танып, Казбек юрисин асталатты. Оьзининъ ойларыннан оьзи уялып, кыз да аста юре эди. Артына тагы да бурылып, яс токтады. Ога янаскан сайын Зухрадынъ бетлери яна эди. «Он сегиз ясыма етип, оьзимди юритип болмайман. Ынжыбийке болган болса, кызармас эди», – деп кыз, оьзине ашувланады.
– Ялгыз коркпайсынъма кыдырмага? – деди Казбек, кыздынъ уялганын сезбеген киси болып. Кедединъ кувнак сеси, куьлемсиреген коьзлери Зухрады суьйинтпей болмадылар.
«Рашидханды енъгенме экен? Болмаса, куванмас эди». Бирден кыз Казбектинъ бурны сискенин коьрди. Зухрадынъ адалаган коьзлерин сезип, кеде бурнын ыслап карай эди. Сонъ куьлди:
– Школадан шыгып келгенде, эсикке урындым. Зухра да куьлмеге аз калды.
– Школада неттинъ бу заманга дейим?
– Директорга йолыктым.
– Оьзбек Байрамович кештен ок та йок эди школада. Атасы куьшли авырыйды деп ога хабар келген. Аьши сен кимге йолыктынъ? – деди кыз куьлемсиреген юзин тоьменге каратып. Казбек уьндемеди.
– Ким енъди?
Кеде адалап, бираз иркилди, сонъ кызга тувра карап:
– Ким енъсе, суьйинеексинъ? – деди.
Зухра сондай оьткир соравга аьжейипсинди.
– Мага сиз экевинъиз де бирдей.
Ама дирилдеген кирпиклери баскаша айта эдилер. Тек Казбек бир зат та сезбеди. Ол эситкен явапка да разы эди.
– Бизди бирдей коьргенинъе савбол, – деди яс, ойлы коьзлери мен алдыга карап.
Зухра онынъ ойларын тез анълады. Бирден кыздынъ кедеди йылы соьзлер мен аьвликтиргиси келди, ама эринлерин берк кысып, уьндемей юре эди. «Анъламас. Мени енъил кыз деп санар», – дейди оьзине. Казбек те уьндемей калган авылдасына коьз таслайды. Уьйкен теректи озып бараганда, ястынъ
эсине кыз бан ойнаганы туьсти. Зухрады коьргенде ок та, бала шакта ойнаганын Казбек эсине алган эди. Аьли теректи коьрип, кеде артына бурылды.
– Аьне теректинъ астында мен бир балалар ман «аьбелемтебелем» ойнаганман. Олардынъ арасында меним авылдасым
да бар эди.
– Ким экен ол? – деп Зухра сорады.
Кеде куьлемсиреп ога карай эди.
– Эсинъдеме бузав айдап аькелгенимиз? – Казбектинъ
ювас сесиннен кыздынъ юзи яйнайды. Онынъ пискен коьгем туьсли коьзлери йылтырап, кедеди йылы орагандай боладылар. – Тек мен ол заман уялшанъ кеде эдим, – деди Казбек, оькингендей болып.
– Кене де сен ол заман кылыклы эдинъ. Аьли…
Зухра оьпкелетпейтаган соьзлер излей эди, ама эбин таппаган сонъ, токтап калды. Казбектинъ шырайы сувыды.
– Аьли мен кылыксыз, тербиясыз. Юз кере де эситкенмен.
Кылыклы болган болсам, оьзимди коршалап та болмаяк эдим.
– Буьгуьн адабият дерисинде не актан Оьтебийке Сейпуллаевнады оьпкелеттинъ. Сеннен керекли затты сораган уьшин куьнали болып калдыма? – Казбек уьндемеди. – Оьзинъди кашан эм кимнен коршалаягынъды аьруьв этип кара. Сага бирев де яманлык ойламайды ша, – деди Зухра ойланып бараган кедеге. Яслар уьйлерине етип калдылар. Бир соьз де айтпай айырылса, аралары сувык болаягын сезген кеде Зухра уьйининъ янында токтады.
– Яхшы кешли бол! – деп кыз кетпеге алгасады.
– Зухра, токташы. Бир тилегим бар сага. – Кызды сынагандай болып, Казбек ога тиклеп карайды. Зухра болса, уьндемей
куьтеди, тек арада эсикке коьз сала эди. Онынъ ойларын анълаган кеде оьпкеледи.
– Маманъ шыгар деп коркасынъма? Кылыксыз аьдемге неге бас косасынъ деп акырар. Кой, сага соьз келтирмейим, – деди ол, уьйине карап абытлап.
Кыз оны колыннан токтатканын оьзи де билмей калды.
– Тилегинъди айтсанъ. Мен уьшин кыйланма, мамам мага ерсиз акырмайды.
Казбек йолдасына ювык янасып:
– Дерислеримди сени мен аьзирлер эдим. Менде бир китап те йок, булай да мен билим яктан осал, – деди ол ялынышлы тавысы ман. Зухра суьйинеегин де, кайгыраягын да билмей, адалады. Ойлап карамага да заман йок эди. Ама кедеди оьпкелетпес уьшин тез явап берди.
– Аьруьв. Мен оьзим де соны сага айтаяк болган эдим, тек
йигерим батпады. Казбек юзи ашылып, аманласып баслады. Кетип бараган кедединъ артыннан кыз куьлемсиреп карай эди. Сонъ тынысын енъил алып, уьйге кирди.
(Ызы болаяк).