Бийке Кулунчакова (повесть)

(Басы 9-ншы номерде)
Яраланган юрек Казбек казан уьйге киргенде, Келдихан балаларына суьт пайлап туры эди. Кедеди коьрип, казан-аякка ювырды.
– Олтыр, куватым. Аш болгандырсынъ, – деп кедеге коьзлерин коьтерди. – Бурнынъа не болган!? Бирден кишкей кедединъ саркылдап куьлгени эситилди.
– Ол, мама, алгасап келеятып, эсикке урыныпты.
– Мине эсикке ме? Кой, болмас эште, – деди ынанмай анасы.
Казбек кызара эди. Балалар куьлип басладылар, оларга косылып, Казбек те куьле эди. Ясларга карап, корккан кыскаяклы да куьлемсиреди. Асын ишкен сонъ, Казбек Солтанбий мен аьвликпеге суьетаган эди. Тили аьли де таьтли этли бала яска дайым да:
– Коьтел, Казбек, ме..ни коьтел йогалыга, – деп ябысатаган эди.
Оны ойнаткан сайын ястынъ коьнъили де ашылады. Келдихан болса, оларга карап куьезленеди. Уьйде Язманбет бар заманда Казбек оьзин эркин юритпеге базынмайды. Соны сезе калса, кыскаяклы мунъаятаган эди.
Шофер болып ислейтаган эркек арада уьйде конмайды. Буьгуьн онынъ йогын коьрип, Казбек айлак та
суьйинди. Язманбетти эсикке урындым деп алдатув кыйын эди.
Келдихан ятпага заман еткенин билдирген сонъ, балалар аякларын ювып басладылар. Солтанбий анасына ювдыртпай куйлана эди.
– Казбек ювады аягымды, Казбек ювсын, – деди ол йыламсырап.
Онъайсыз олтырып, яс баладынъ аякларын ювып баслады. Кишкей кеде агасынынъ мойнын берк этип кушаклай эди. Олар яткан сонъ, Казбек оьзининъ боьлмесине кирди. Кельдихан онынъ ишин аьруьв этип йыйнаган эди. Эки агаш кровать, артларында бирдей енъил калшелер, кроватьлердинъ ортасында маштак тумбочка. Бир муьйисте кийим салатаган шкаф, экинши муьйисте ак тастан салынган пеш. Эсиктен тумбочкага дейим юмсак дорожка тоьселген. Кроватьтинъ бирисинде Язманбет алардынъ Армиядагы уьйкен кедеси ятатаган болган. Шешинип, Казбек тумбочкадынъ янына олтырды.
Баслап кеде Рашидхан ман тоьбелескенин эсине алды. Енъилген уьшин кеде йолдасына оьпкелемей эди. Кене де яс Казбектинъ коьзлеринде йогары коьтерилди. Оныншы класстынъ кеделери оьзиннен коркпаягын Казбек энди ашык анълады. Яслардынъ аьдемшилиги кедединъ юрегин шымтый эди. Сонъ эсине Зухра туьсти. Школага барган куьннен алып Казбек авылдасыннан баска кызларды эслемей эди. Зухрадынъ ювас юзи, йылы коьзлери ястынъ юрегине тез тийдилер. Кызга караганда, кеде яман ойлардан тазалангандай болады. «Мени биринши куьнлерден ок та анълаган, аяган ялгыз Зухра болар», – дейди Казбек кыз бан соьйлегенин, бирге юргенин эсине алып.
Зухрадынъ акында ойлаганда, кедединъ каткан юреги юмсая эди. «Мен оьзим де сага соны айтаяк болып туры эдим», – деген соьзлер Казбектинъ кулагына йылы елдей шалындылар. Зухрадан ястынъ ойлары абасына, балаларга коьштилер. Кишкей Солтанбийдинъ колларын Казбек мойнында аьли де сезеди. Ойланган сайын ястынъ коьзлери туманласадылар. Юректе каткан ашшы ойлар, канга синген сувык куьнлер эске туьсип басладылар. Бирден Казбек басын ястыкка тыкты. Соравсыз шыккан коьзяслардан кеде оьзи де уяла эди.
***
Бала шагы кутылганын Казбек анасы оьлген куьнлерден алып анълады. Кедеге бес яс толган заманлар эди. Бир йол анасы куьшли авырды. Муьйистен карап турган кедесин кыскаяклы ялынлы коьзлери мен шакырады, ама бала, онынъ куьшли ынъыранувыннан коркып, янаспай эди. Бир хатын Казбекти коьтерип, анасына элтеди. Кедесининъ басын сыйпап, кыскаяклы йылайды.
– Эки коьзим артымда калаяк, куватым, Казбегим-ав, калай кишкей сен аьли де. Ким сыйпар экен басынъды, ким ювар экен уьстинъди? Етим калаяксынъ, амалым, –деп анасы Казбектинъ басын энъкейтип, бетлериннен тоймай суье эди.
Анасынынъ авырув уьстинде сыйпаганы баладынъ яшавында энъ ызгы сыйпав эди. Кыскаяклы оьлген куьн Казбектинъ барын да муттылар. Тек бир авылдасы шакырып, шай берди. Казбек не болганын да аьруьв анъламай эди. Кедеге анасы тезден кайтып келеектей коьринеди. Ай да озды, ама кыскаяклы келмеди. Кишкей маштак терезеден орамнынъ бир кесеги коьринеди.
Арада бир шелеклери мен озатаган хатынларды коьрип, кеде сисеге бурнын ябыстырады, ама олар балага басын бурмайдылар. «Мамам болса, куьлемсиреп карар эди», – дейди кеде оьпкелеп. Балага асты авылдаслары бере эдилер. Атасы куллыкка эртен кетип, кеште келеди, сонъ Казбекти тизине олтыртып, коьп ойланады. Онынъ куьлгенин кедеси бир де коьрмейтаган болды. Исси яз басланганда, Адильхан увылын алып, аьптесине келди. Экинши куьн ок та балады ийт тиследи. Оннан сонъ Казбек маразлы болып оьсе эди. Коьп кетпей, уьйге ят хатын кирди. Кишкей балады бавырлаяктынъ орынына ол биринши куьнлерден ок оьзин каты юритти. Бас деп Адильхан увылын коршалап, янъы аьлейине шамлана эди. Ама экинши хатынында да кеде тувганда, эркек аста-аста Казбекти мутып баслады. Ол энди Апузардынъ айтканына кулак салады. А хатын болса, оьзининъ кедесин артык коьрмеге шалысады. Бир йол Адильхан каладан уьйкен увылына ыспайы костюм аькелген эди. Анасы келгишей, Казбек костюмды кийип, орамга шыкты. Балалар кедединъ янъы кийимине сукланып карадылар, а Казбек болса, куьезленип, уьйге шапты. Эсикти ашканлай, оьгей анасынынъ ыржайган шырайы коьзине илинди. Атасы тоьрде касларын туьйип олтыры эди. «Урсысыптылар», – деген ой басын куьйгизди.
– Бу яман бийтли, бу яман сарипан кийинип, а меним Базарбайым яланъаш юрмеге керекпе?! Шеш уьстинъдегин! Сага Алла да буйыртпасын ондай кийимди. Базарбай турып, сага шерет кайда, – деп хатын, туькиршиклерин шашып, Казбекти оьзине суьйреди. Кеде эсин йыйгышай, ол уьйкен каты коллары ман костюмды шешти эм янып турган пешке таслады. Казбек атасына ювырды эм коьзяска бугынып:
– Папам, аьпертагы кос…тюмды, алтагы ко..лын.. нан, – дейди дирилдеген сеси мен. Ама кедединъ аьжейибине, атасы басын тоьмен салып, орныннан да козгалмады. Сол куьннен алып Казбек атасына сенмейтаган болды, а оьгей анасы мукаят та кутырды. Осал кийинетаган, нас юретаган кедеди балалар да кем коьрип басладылар. Олар оны ойынга коьп коспай эдилер. А бир йол болган истен сонъ балалардынъ коьзинде Казбек айлак та кем болып коьринди. Кеште койларды аькелмеге деп кеде йолдаслары ман шыккан эди. Авылдынъ шетине еткенде, балалардынъ бириси асыклар шыгарды. Ойынга аьвлигип, уьшеви де койларды муттылар. Каранъа туьсип, ердеги асыклар коьринмей басланганда, кеделер эслерин йыйдылар. Бос коллары ман авылга киргенде, атлы Адильханды коьрдилер. Шырайына онынъ аьдем карамага коркаяк эди.
– Сен кайда юрисинъ, басынъды алдатып? Мине сага, мине сага! Эки-меки кыдырмассынъ, – деп, ол Казбекти шыбырткылап баслады. Корккан йолдаслары эрек каштылар. Коьрген аьдемлер:
– Адильхан, сеники неси? Оьлтиресинъ балады, – дейдилер языксынып. Кутырган эркек биревди де тынъламай эди. Эртенъгиси куьн кеде окувга бармай калды. Уьшинши куьн Казбек школага барганда, балалар ясты корсалап алдылар. Кайбиревлери языксынып, а биревлери селекелеп кедединъ коьгерген ерлерин ыслап карай эдилер. Казбектинъ класс етекшиси Канбийке Юсуповна ясты коьрип, бек коркты. Адильханды директорга шакырдылар.
Тек атасы, уялаяктынъ орнына, Казбекке шаккасынъ деп каныкты, соны коьрген Апузар кедеге асты да онъдырып бермейтаган болды. Бир йол Казбек аяклары сисип, авырды. Тоьсекте уьш куьн саргайып эм астан йоьнъкип ятканда, 12 ясындагы кеде оьзининъ яшавы акында ойлай эди. Анасыннан ийменип, эки бала да янаспайдылар, тек арада урлап, кедеге суьт пен оьтпек аькеле эдилер.
Тоьсектен турган куьн ок та Казбек акшасыз калага кашты. Поездке тыгылып минген аьсерде кедеди милиционер тутты. Кайтып келген сонъ яс юреги эм шаркы ман катып баслады. Селеке эткен бала ман тоьбелеспеге ювыратаган эди. Окымайтаган уьйкен кеде ясты таьмекиге эм аракыга уьйретип баслады. Баска биреви Казбекти тоьбелеске уьйрете эди. Соьйтип, оьзи де сезбей, яс туьрлене берди. Окытувшылар баьри затты да билген сонъ, Казбекти тербияламага ювырдылар. Ама олардынъ коьмеги кеш келген эди. Сол ара яс уьйиннен тагы да кашты. РайОНО Казбекти ювык каладагы интернатка туьсирмеге суьйген эди, ама кеде разы болмады. Оьзин кылыксызга санаган Казбекке ярап баслаган эди. А Апузар болса, кеде оьскен сайын куьши етпейтаганын сезетаган эди. Эм ястан кайтип басын алаягын ойлайды. Бир куьн Казбек школага кеткен аьсерде хатын кышкырыклап, шашларын кокытып, уьйден шыкты. Авылдаслары
ювырып келдилер.
– Ак…шады урлап…ты. Ысланъыз, ысланъыз урыды. 200 маьнет акшады аькетипти, – деп кышкыра эди.
– Ким урлапты? – дейди конъсылар коркып.
– Казбек! Казбек алып кетипти сумкасына салып, – деп школага карап шапты. Ызы не мен битер экен деп
аьдемлер де янында ювырдылар.
Сумкасын партадынъ уьстине таслап, яс кырдагы кеделерге косылды. Кышкырып келеяткан анасын коьрген Казбектинъ юреги сувыды. Не болганын анъламаса да, кеде Апузардынъ бир яманлык ойлаганын сезди. Сумкасыннан шыгарылган акшады коьрип, Казбек ашшы сеси мен кышкырды.
– Мен сенинъ акшанъ кайда экенин де билмеймен.
Ынанманъыз бу пишеге, мени кирлеек болып салган акшасын!
Аьдетинше, яс эткен затын ясырмайтаган эди. Школада Казбекке ынандылар, тек авылдаслары яска сенмей карай эдилер. Аьлейи нешагы тилесе де, Адильхан милицияга хабар бермеди, ама сол куьннен алып кедесин суьймейтаган болды. Ишип келсе, Казбекти тез-тез соьгетаган эди.
Аяп па яде бас алалмаганга ма, калайына да Казбекти класстан класска коьширип турдылар. Ушынын айтканда, кеде оьзи де школадан айырылмага суьймей эди.
Юрегининъ энъ туьбинде сеним сакланды: «Аттестат алсам, белки, техникумга сама туьсермен, эки йылдан яравлы кеспи колымда болар эди. Бирев де сезбейтаган талабымды яшавга эндирмеге керекпен! Кене де маьне бермегенлери аьруьв, тамыры ман юрегимнен сувырып
алаяк эдилер…». Казбек ыспайы уьйлер салмага, архитектор болмага оьсе келе бек суьетаган эди. Кинода коьрген ярасык уьйлерди акырын тетрадьке ясап, куьезленип, сонъ йыртатаган эди. Оьзи де бир аьжейип, эсиндетуьсинде коьрмеген уьйлерди ойлап кагытка шыгарады, азбарына туьрли шешекейлер, тереклер, бассейнлер, фонтанлар ясап салады. Бир йол кедединъ суьвретлерин Апузар коьрип, куьевине шакты, сонъ экевлеп яска акырып басладылар. «Тетрадьти, карандашларды бу ойсыз кеде пайдасыз суьвретлер мен заялайды, энди ога туьрли туьсли карандашлардан булыт ювык», – деп оьгей ана
йыртынып кышкырды. Суьвреттен келетаган окытувшы баладынъ талабы барын эследи, ама тийисли баа бермеди. Яшавы бек осал, оьзи де кылыксыз кедединъ ойында ярык уьмитлер бары-йогы кимге керек эди. Тек мине сол ясыртын сенимлер Казбекти шынты яманлыктан, шынты баьлелерден биревге де билдирмей, аман акалдылар.
Кеде урлакай да, ишкиши де, аьдем заялавшы да болмага болаяк эди. Бир неше кере оьгей анасын ойларында тоьбеледи, куьши де оьскенде етеек эди, соьгип, корлап турган атасын бир йол урмага аз калды, ишкиге де бел берди, ама ярык таза сенимлер де, кеде оьскен сайын, беркидилер. Олардынъ акылы ман Казбек оныншыга коьшкенде, Ыргаклыда турып болмаягын анълады. Бу авылда ога онълы йол берилмееги коьринип туры эди. Бас деп кеде Келдихан абасы ман маслагатласып карады. Абасы баьри яктан да коьмек этеегин билдирди, куьеви мен де оьзи соьйледи. Казбектинъ тилеги мен Ыргаклы школадынъ директоры бу авылдынъ школасынынъ етекшиси мен йолыкты, эки эркек ашык соьйледилер. Кыйын соравлар шешилген сонъ, яс ислеп, оьзине бираз кийим алмага шалысты. Ама кедеге энди кыс кийимлер етпей эдилер. Язманбет алаягын ойласа, яс кызарады.
Эркек уьйдеги бес балады саклайды, арада оьз алдына туратаган анасына да ярдамласатаган эди.
Ыргаклыдан келгенли де, Казбек янъы бактыга уьйрене алмайды. Яшавы бирден аьруьв болып кеткенине кеде ынанмага корка эди, юреги тырнасып, бир де
тынышланмайды. Язманбетке Казбек кавсынып карай эди. Ама соьгинмейтаган, шамланмайтаган эркек оьзин бек сабыр юритеди. «Оьпкелетпес эш те мени, Келдиханга мен уьшин акыраяктай коьринмейди», – деп яс та сабырланмага шалысатаган эди. Сувланган бетин ястыктан коьтерип, Казбек уйкламага онъланды.
(Ызы болаяк).