(повесть)
(Басы 9-ншы, 11-нши, 12-нши номерлерде)
Мен соьз бергенмен
Казбек пен йолыгып келгенли де, Зухрадынъ юзи ойлы эди. Йинъишке касларын туьйип, кыз акырын анасына карайды. Бир зат та сезбеген кыскаяклы армиядагы кедесине юн шорап сога эди. Ама хатыннынъ аьжейибине, савыт ювып турган кыз уьндемейди.
– Яп-яс болып, калай ойшанъ, эсейсе не болаяк экен бу пакыр, – деп кыскаяклы куьбирденип оьзи турды. Зухра анасына бурылды эм кызара берип:
– Мама, ашувланмасанъ, бир зат айтар эдим, – деди, коьзлерин коьтермей.
– Ашувландырмасанъ, неге ашувланайым мен?
Зухра соьзди кайтип баслаягын билмей, туврадан айдап койды.
– Казбек мага окувды бирге аьзирлейик деп тилейди. Бир китаби де йок, ога кыйын болады ялгыз.
– Кыйын болса, кеделерге тилесин. Сенде куллыгы йок онынъ, – деп, Касбийке кызына сувык карады.
Кыз не зат айтаягын билмей, адалай эди.
– Бирге окыган сонъ, не баскалыгы бар кыз бан кедединъ? Мен болсам, авылдасы, соны уьшин айткандыр.
Анасы манълайын туьйирди.
– Халк не деп айтар, сен оны ойлайсынъма? Онынъ яман экенин баьри де…
– Соьле оьзинъ Келдихан ман косылып, языгынъ ийиди Казбекке. Аз болса, анасын да яманладынъ. Энди халк деп сылтавлайсынъ. Казбектинъ ийги экенин тезден баьри де билер, – дейди Зухра, оьткирленип.
Кызынынъ соьзлерине эм кылыгына аьжейипсинген хатын эки олтырып, эки турды.
– Казбек уьшин не яллап калгансынъ сен, айтшы соны мага? Ийги болса, бола берсин, оьзине аьруьв. Танып-танымай, бирев уьшин янып-куьйип, муныкы неси экен? – Касбийке ашувланганнан, шорабын куьшли-куьшли сога эди. – Коьмек этеек болсанъ, кызларга эт, эркек балага неге катысасынъ? Бирге урок аьзирлемеге тувыл да, ол кылыксыз кедединъ янында да юрме! Мен сага басында ок та айтканман эрек юр деп. Кулаксызга соьз айтсанъ, кулагынынъ кырыннан деген сен экенсинъ, – деди кыскаяклы, ашувлана берип.
– Кылыксыз, кылыксыз деп олтырсанъыз, ол бир де туьзелмес, – деди Зухра, ызаланып. Касбийке касларын коьтерди.
– Оны туьзетеек болып юрген киси сен экенсинъ! Яхшыга йолдас болган, мырадына етер, яман ман йолдас болган соьзге калар, эситкенсинъме? – Кыскаяклы кызга тувра карады. Ама кыз анасынынъ соьзлерине разыдай коьринмейди. Соны сезип, Касбийке куьрсинди. – Анадынъ коьнъили балада, баладынъ коьнъили далада деген кеп-керти соьз.
– Етимлерге языгынъ тек соьз бен ийийди. Мен аданасым ман етим калган болсам, бизди де соьйтип аямаяк болганлар. Тек оьз баласын коршалаган ман болып калмайды ша, – деди Зухра, анасына бурылмай.
– Юмыртка тавыкка акыл уьйретеди деп атайлар билип айткан экенлер. Анасыннан да акыллы болып баслады бу аьли. Не деп айтсанъ да, мен сени ол кедеге катыстырмаякпан. Авыл даны ман кыз оьтер деген бурынгылар. Аьдемлер бизге куьлгенин суьесинъме?
Анасы ман ортак тил тавып болмаягын билген сонъ, Зухра баска боьлмеге шыкты. Бу куьнге дейим Касбийке кызынынъ бир тилегин ерге туьсирмейтаган эди. Кызынынъ юрисиннен кыскаяклы онынъ оьпкелегенин сезеди эм шорапты эрек салып, ойланады. Эри оьлгенде, 32 ясындагы Касбийке эки баласы ман калды. Эртенънен кешке дейим ислеп, уьй салып, балаларын асырап, кыскаяклы оьзининъ яслыгы акында муткан эди. Кене де, хатын кир хабарлардан коркып, бир эркекке де катыспайды. Кызынынъ уьйкен болганын Касбийке сезбей де калды. Аьли онынъ кылыгы анасын аьжейипсиндире эди. Казбекти Касбийке оьзи де бек аяйды. «Сондай увыл менде де бар. Атасыз оьсти пакыр», — деп кедесин эсине алады. Нешаклы аяса да, халктынъ соьзиннен ийменип уьйренген хатын кызы уьшин корка эди. «Мен акыл бермесем, ким береек? Тагы да анълатып карайым. Зухра энди кишкей тувыл, халктынъ соьзин босына ашав неден керек?» — дейди оьз оьзине Касбийке, ериннен козгалып. Анасы боьлмеге киргенде, Зухра, диванда олтырып, коьзясын сыпыра эди. Касбийке уьндемей, янына олтырды. Кыз басын баска якка бурып:
– Мен о…га соьз бер…ген…мен. Энди не деп ай…тарман? – деп, йылап баслады.
Йылаган кыз оьпкелеген балага усай эди. Касбийке куьлемсирегенин ясырып, кызына бек сабыр карады.
– Мамам разы тувыл, менде куьна йок дерсинъ.
– Ашув уьшин Кель…ди…хан уьйин…де аьзирлермен оку…вымды. Халктынъ не деп ай…таягы ма…га не авара, – деди Зухра, солыгын баса алмай. Касбийке диваннан турып, эсикке карап юрди. Сонъ бир зат айткысы келгендей, кызына бурылды.
– Кельдихан уьйин кой, уьйде окы Казбек пен.
Зухра сувлы бети мен куьлемсирегенин оьзи де сезбей калды эм анасына:
– Мен оьзимди аьруьв этип юритермен, кыйланма, – деди, айткан соьзлериннен уялып.
Буга ман айкасув
Октябрь ай басланганда, куьнлер сувымага алгасамай эдилер. Эртенънен кешке дейим куьннинъ коьзи Коьк-Тоьбе авылды йылыткандай болады.
Куьн буьгуьн де йылы эм тынык эди. Школага бараган Казбек кувнак коьзлери мен ян-ягына каранады. Таза коькте юмсак ак булытлар акырын юзедилер. Кырдагы ошаклардан шыгатаган ашшы койы туьтин бийик коькке талпына эди. Авада янаган тезектинъ ийиси аян сезиледи. Кедединъ эсине бирден бала шагы туьсип кетти. Ошактынъ касында анасы бавырсак писиреди. Кишкей доьрт яслык Казбек майдынъ шырылдавын коьрер уьшин пештинъ эрневине мине эди.
– Ашшы туьтинди ютып, не бар сага бу ерде? – деп шамланады кыскаяклы.
– Мама, бизде той болама? – дейди кеде, бавырсакка кол ювыртып.
Анасы эсине туьскенде, Казбектинъ юрегин бир зат шымтыгандай болады. Баска затка алданар уьшин, яс уьйлерге коьз таслай эди. Сыйлыхан алардынъ азбарында токтап турган Зухрады коьрип, суьйингенин билмей калды. Яслар тек янъы айырылган болсалар да, Казбек кызды коьп заман коьрмегендей болады. Кызлар ман бирге кетер уьшин, яс юрисин асталата эди. Кедеди коьрип, Зухра кыймасын алгасатты.
Буьгуьн Казбекти сувык туратаган Оьтебийке Сейпуллаевнадынъ оьзи де мактады.
– Энди Акболатов пан яраспага боламан, – деди хатын, журналга бес сала ятып.
Казбектинъ ызгы йылларындагы яшавында бу биринши бес эди. Уялганын ясырмага шалысып, яс орнына тез олтырды. Эректен коьгем туьсли коьзлер суьйинип карай эдилер.
***
Дерислер кутылганда, Рашидхан йолдасына:
– Буьгуьн сегиз саьатте куьрес басланаяк. Келесинъме ас ашап? – деди, сенимли карап. Казбек куьлемсиреп, басын булгады, сонъ Зухрадынъ артыннан етпеге деп юрисин шугыллатты. Ама кызга еткишей, баладынъ йылаганын эситип, яс артына бурылды. Алты ясындагы кедеди коьпирген уьйкен ала буга кувып келе эди.
Корккан бала аякларын ерге тийгизбей, кашады, болса да буга якыллаган. Сумкасын ерге таслап, Казбек баладынъ алдына ювырды. Сеслерди эситип, Рашидхан да артына карады. Казбекке етпей, аьлсизленген кишкей кеде суьринип йыгылды. Бир пишединъ кышкырганы эситиле эди.
– Мойнында йиби бар, ысланъыз, яслар!
Баладынъ уьстиннен каргып, яс йипти кагып ыслады. Эм баьри де куьшин салып, бугады кедеден эрек тайдырмага шалысты. Буга болса, оькирип, ясты туьймеге ювырады, аякларын да коьтереди. Коьмекке келген Рашидхан шайталлы болып баслаган айванга янаса алмай эди. Сол ара ашувланган буга йол ман шапты. Онынъ артыннан шанъга авнап, йипке суьйрелип, Казбек те бара эди. Кедединъ кулагына Зухрадынъ коркып кышкырганы, бир пишединъ йылаганы эм Рашидханнынъ бир затлар айтатаган сеси шалынады. Ама Казбек айваннынъ аякларыннан эм узын куйрыгыннан баска зат коьрмей эди. Алдыннан шыккан эки эркекти сезип, буга артына бурылды – эм билмей калган ястынъ коькирегине куьшли туьйди. Кеде онынъ кабыргасына шыкпага ымтылган аьсерде коьпирген айван тагы да туьйди. Йыгыла ятып, Казбек Рашидханнынъ ымтылган юзин коьрди. Сонъысын кеде билмей эди.
Коьзлерин ашканда, янында Казбек коьп аьдемлерди коьрди. Оныншы класстынъ окувшылары эсик бетте топарласып турылар. Зухрадынъ тоьмен коьнъили, Кельдиханнынъ корккан юзи, танымаган хатыннынъ йылаганы кедединъ коьзлерине тез илиндилер. Казбектинъ эси келгенин сезип, соьлеги кыскаяклы оьзеленди:
– Амалым, кене де эсинъ келди. Коьп савбол кедемди бир аьжелден куткарганынъа. Яхшылык ерде калмас. Оьлгеншей де мутпан, куватым, – деди ол, ястынъ колларын сыйпап.
– Кыйналма, абай, мага бир зат та болган йок, – деп Казбек, шаркын козгамага суьйди. Ама сол саьатлей каркырасы, ийнелер кадалгандай, шаншып баслады. Яс ынъыранганын оьзи де билмей калды. Ога Кельдихан янасты.
– Коьп козгалма, – деп кыскаяклы кедединъ ястыгын туьзетти. – Сенинъ аякларынъ, колларынъ савлай сыдырылыпты, коькирегинъ де коьгерген. Кене де ишинъе карап туьймеген сол яман буга. – Кельдихан бурылып, коьзясларын суьрте эди.
Сол ара уьйге авыл доктыры Насипхан кирди. Аьдемлерди коьрип, ол касларын туьйди.
– Кельдиханнан оьзге баьринъиз де шыгынъыз. Сен де шык, абай, йылама, энди баьри коркыныш та сага ызда калды, – деди Насипхан юреги тынышланмай турган кыскаяклыга. Шыгып бараган йолдасларына Казбек куьлемсиреп карай эди.
Ы
нжыбийкединъ тувган куьнинде
Бес куьн уьйде ятып безген сонъ, кеде абасына тынъламай, школага юрип баслады. Онъ аягы заьлим аксанълай эди. Коькиреги де энъкейгенди суьймейди.
Куьреске юретаган Рашидханды тенъи ашык куьнлей эди.
– Аягым коьп заманга созса, не этер экенмен? Калай юргим келеди кружокка, – деп манълайын туьйирип ызаланды. Рашидхан досын юбантпага шалысады.
– Сен кыйланма, куьрестинъ заманы яйлы. Районда оьтетаган ярыс тек язлыкта басланады.
Зухра ман бирге дерислерин аьзирлеп, бирге школадан кайтып, Казбек баска кызларды эслемей эди. Кишкей балалар кедединъ артыннан:
– Мине кеде Зухрады алаяк, мине кеде Зухрады алаяк! – деп кышкырадылар.
Зухра оьзи эсите калса, куьшли кызаратаган эди.
– Танъла айырым кайтармыз. Булардынъ кышкырганын мама эситсе, ашувланар, – деди кыз, басын тоьмен салып.
Ама эртенъгиси куьн де яслар школадан бирге кайта эдилер. Школада баьри де Казбек пен Зухрадынъ татым дослыгына сукланадылар, тек бир Ынжыбийке яслардынъ артыннан суьймей карап калатаган эди.
Бир куьн Казбекти, класска киргенлей, сылув кыз токтатты. Боьлмеде Ынжыбийкеден баска аьдем йок эди.
– Казбек, буьгуьн сегиз саьатте бизге келерсинъ, – деди ол, яска янаса берип.
Кедединъ аьжейипсингенин сезип, куьлди. – Ялгыз сен тувыл, баьри де келеек.
Бирден кыздынъ яйнаган юзи мунъайды. Ол эсине бир зат туьсиргендей бола эди. Сонъ уьндемей турган яска ойлы коьзлерин коьтерди.
– Аьруьв, келермен, – деп, Казбек шыкпага алгасады. Кыздынъ коьзлери яска коьп затлар анълата эдилер. Оьзин куьналидей коьрип, кеде тыска шыкканда да, эсин йыялмай турды. Янына Рашидхан янасканда:
– Ынжыбийке бизди не уьшин шакырады? – деди, йолдасына тувра карамага уялып. Бир зат та сезбеген досы тез явап кайтарды.
– Онынъ буьгуьн тувган куьни. Соны белгилеек болар.
Дерислер биткен сонъ яслар Ынжыбийкеге не элтеегин ойлап басладылар. Йыйылысып зат алмага заман айлак тар эди. Аьр ким оьз тапканын элтеекке токтастылар.
Йол бойынша Зухра Казбектинъ ойлы экенин сезе эди.
– Мен бармайман кешликке. Айып этпесин, айтарсынъ, Зухра, – деди кеде, басын коьтермей.
Казбектинъ ойлы экенин Кельдихан да сезбей болмады. Кишкей Солтанбий мен яс коьнъилсиз ойнай эди. Баска затка аьвлигер уьшин яс китап актарып баслады. Сонъ оны кери таслап, Аскербийдинъ тамда илинуьвли гитарасын колына алды. Гитарада ойнап уьйренмеге Казбек коьптен кас эте эди. Акырын теллерин козгап турган аьсерде, Казбек уьйдинъ саьнесиннен бир сеслер эситти.
– Ынжыбийкединъ тувган куьнине баьримиз де йыйылганмыз, тек Казбек йок. Не уьшин келмейди? – деп сорады бирев. Сеси Рашидхандыкына усайды.
– Мага айткан заты йок. Билген болсам, йибермеспе эдим. Кадамсыз баласы, кимнен уялады, – дейди абасы. Коьп кетпей, боьлмеге Кельдихан ман Рашидхан кирдилер.
– Тур, куватым, бар. Яслардынъ арасында коьнъилинъ ашылар, – деп кыскаяклы Казбектинъ янына кагытка оралган туьйиншик салды.
– Савбол, абай, – деди кеде, кызарып. Кельдихан оьпкеледи.
– Мен сага ят аьдемме? Окувдан келгенде ок неге анълатпайсынъ?
Ынжыбийке алардынъ уьйине еткеншей, Рашидхан кешликте не болаятканын айта эди.
– Сегиз де болды. Сизди караймыз, йок, келмейсиз. Бир заманда Зухра уьйге ялгыз кирди. «Казбек келмесе ярайды» деди ол. Ынжыбийке болса, мага янасып: «Досынъды аькел. Келмесе оьпкелеекпен», дейди. Аьли онда баьри де бизди куьтип тургандырлар.
Рашидханнынъ суьйинген коьзлери, шугыл юриси Казбекти аьжейипсиндирмей болмадылар. «Аьлеметше суьйинеди. Босына тувыл болар», – деп ойланады.
(Ызы болаяк)