Аьелде атадынъ туткан орыны бек уьйкен: англис философы Джон Локк айтканлай, «увылына ата – биринши баьтир, а кызына – биринши суьйим».
Шынтылай да, ата деген кыз балага оьзи-оьзин коьрген биринши «бияла»: «Кайдай мен?», «Суьйимге тийисли ме экен?». Эгер атасы балага суьйимлигин савкатласа, ак юректен оны мактаса эм колтыкласа, кыз балада дуныяга негизли сенимлик эм оьзи-оьзине сый этуьв деген сезимлер туьзилип баслайды.
Йыллар оьтип, эсейген вакыт та янаскан сайын эсинъе мукаят та исси болып туьседи дуныядан кешкен ювык аьдемлеринъ.
Мине йырма йылдан артты меним атам – Сейдахмет Шантик увылы Динисламов (эл арасында оны Сейпит деп билгенлер) арамыздан тайганы, ама эш бир каьрсиз завыклы балалык шагымда бу аьзиз аьдемим мен байланыслы туьрли оьзгерислер эске туьсип, бу баьри зат тек туьнегуьн болгандай болып, коьз алдыма бийик бойлы, кенъ
явырынлы, мазаллы, йылы юзли эр йигиттинъ келпети келеди…
Атамнынъ бактысы, яшав эм ис йолы, сол совет заманында тувып-оьсип, оьмир суьрген коьплеген аьдемлердикиндей болып туьзилген эм бардырылган.
Коьп аьдемлер таныганлар оны бизим район еримизде, солай ок онынъ тысында да.
Ол 1940-ншы йылынынъ канътар айынынъ онында Сылув-Тоьбе авылында тувган. Аьелде атам балалардынъ энъ кишкейи, аькиеси болган: тетем Наьсипхан (эл арасында оны баьри де Куьмисхан деп билгенлер) яслайын балалары ман калган – колында меним атам Сейдахмет, онынъ эки агалары Амит пен Саит эм абалары Тотай ман Толган.
Балалыгы атамнынъ элимиз уьшин кан тоьгисли Уллы Аталык согысы эм кавгадан сонъгы авыр ашлык, яланъашлык йылларында оьткен. Атамнынъ айтувы ман, анасына коьмек болсын деп, ол он бир ясыннан алып ислеп баслаган. Яшавынынъ оьспир вакыты элимиздинъ согыс йылларында бузылган экономикасынынъ туьрли тармакларын кайтадан туьзуьвге каратылган белсенли ис аьрекети юритилуьв мен рас келген.
Мине атамнынъ эл алдында эр борышын толтырув заманы да етти, эм ол аьскер сырасына парызлы борышын толтырувга йолланды (сол йылларда аьскерлик борыш уьш йыл эди). Оннан сонъ, армиядан келген яс кеде, орта кеспилик окув ошагына туьсип, онда электромонтер кесписин байырлаган, солай ок колына коьлик (машина,
трактор) айдавга ыхтыяр беретаган шайытламалар алган.
Яшавдынъ авыр, танъкылык орын тапкан йылларында, баслап анасына коьмегин тийгистип, сонъында аьел басы болып, оьз балаларын асырап-саклап оьстируьв уьшин атама неше туьрли куллыкларда да ислемеге туьскен: исши,
коьлик айдавшы, электромонтер, автолавка туькеншиси, ат асыравшы.
Бизге, балаларына, ол, терлеп-тершип каныгыслы кыйын салувы ман уьйкен берекетли яшав курды: атамда туьрли кораларда ерлестирилип, асырап оьстирилген уьй маллары (атлар, сыйырлар, койлар, эшкилер) эркин эди, каралды ман онда-мунда ювырып турганнан санап болмайтаган эдик биз уьй кусларды да – мол-молы ман саклайтаган эдилер меним атам ман анам тавыкларды, баьпийлерди эм коькислерди.
Совет заманында авыл еринде, колхоз-совхозларда оьз заманы ман коьп авылхозяйстволык куллыклар (кой козлар, козы айырув ман сакман багув, юн кыркув) юритилип, авыл яшавшылары сонда кыйын салып, акша казанганлар.
Меним атам да олардынъ бириси эди: ол Ленин атындагы совхозынынъ уьшинши боьлиги – Кумлы авыл еринде белсенлик пен куллык эткен баьри де авылхозяйстволык компанияларда.
Онынъ ердеслерининъ эскеруьвлерине коьре, атам меним алдышы кыркымшы болган. Кой кыркым аьрекетинде кыркымшылар ара социалист базласувлар озгарылып, энъ алдышыларынынъ иси Сый грамоталар эм акшалай баргылар ман бааланганлар. Сол базласувларда меним Сейпит-атам коьбисинше биринши орында болган деп эсит-
кенмен. Эсимде, анамнынъ сервантынынъ бир уьндириги ога берилген Сый грамоталарга толы эди: бала шагымда мен сол кызыл туьсли грамоталарды колыма алып коьп караганман.
Кой кыркым базласында атам алтын саьат казанган, ис книжкасында 100 маьнет (сол заманда ол уьйкен акша деп саналган) акшалай баргыга тийисли болганы акында язылганды коьзим мен коьргенмен.
Кой кыркым исинде меним атам ман бирге куллык эткен бир кыскаялыдынъ авызыннан мен сол ис вакытында болган бир кужырлы хабар да эситкенмен: «Кыркылган юнди кызлар конвейерге салып йиберип, аргы баста баска кызлар юнди алып, хыралга (мешок) салатаган эдилер.
Бир кере Сейпит бир кишкей каркыралы токлыды юнге орап йибереди, аргы бастагы кызлар юн арасында тыпыршыган токлы-дан коркып, кышкырыклап, тырым-тырым болып кашадылар…».
Атам меним ашык коьнъилли, маскарашыл касиетли аьдем болган. «Авызымды ашсам, оьпкем коьринеди» деп айтатаган эди оьзи акында. Акыйкатында да, солай: кайтип маскаралап соьйлесе де, басын дайым да, биревдинъ авыр ериннен басып, озгарып коймайым деген ой бийлеп турган. Сонынъ уьшин болар ол «Яман авызым ман айттым, яхшы юрегим мен кайтаман» деп айтып, маскаралав ман озгармадым тувылма дегенге бийленип, кеширим тилейтаган эди. Яслык пан ол заманда коьп маьне бере коймайтаган эдим, аьли оьзим эсейгенде, ойлайман: Алласы
ман эки ортада кешинетаган болыпты атам…
Мине мен, аьел альбомын актарып, атамнынъ яшав оьмирининъ туьрли йылларында туьскен суьвретлерине тиклеп карайман, эм сол заманларда болган кайдай ды бир оьзгерислер эсиме келеди.
Айтпага, 1985-нши йылда Дагестанга, сонынъ ишинде Ногай районына, «Клуб кинопутешественников»
телеберуьвдинъ ваькиллери келгенлер: оларды шоьл ерининъ табиат коьринислериннен баска болып, мундагы яшав, ногай халкынынъ аьдет-йорыклары кызыксындырган. Элимиз бойынша уьйкен сый ман пайдаланатаган бу теле-беруьвдинъ (сол вакыт-та орталык телевидениеде 1960-ншы йылдан алып коьрсетилетаган «Клуб кинопутешественников» телеберуьвдинъ мерекели йылы эди) ваькиллерининъ бириси – Владимир Семиннинъ суьвретлерин тешкерип карайман: мине суьвретте кенъ тоьселип яйрап яткан ясыл шоьл бойында отлап юрген атлар ман байланыслы суьврет. Кайбиревлери сол йылларда музейге ерлестирилгенлер, В.Семин алган суьвретти меним атама савкат этип бергенлер. Атамнынъ яшавында ол, оьзек те, суьйинишли оьзгерис. Бу белгили фотожурналисттинъ коьплеген суьврет куллыклары туьрли выставкаларда коьрнекли орынды бийлегенлер. Алдынгысы Москва каласынынъ яшавшысы, сонъында Нью-Йоркка коьшип кеткен Владимир Семин коьплеген суьвретлер выставкалардынъ катнасувшысы, солай ок енъуьвшиси де болган, ол ярасыклы этилип кеплен-
ген фотокитабининъ авторы…
Меним завыклы эм ток балалык шагым ийги заманларда оьтипти, деп ойлайман, аьлигилер ол заманларды «времена застоя» деп атайтаган болсалар да.
Яслык пан бар заттынъ баасын билмейди экен аьдем. Оьзимизге коьре, дайым да яс болып тураяктай, ама заман деген, коьз ашып юмганша дейимдей, тез озады экен. Биз, бир замандагы балалар, куьннен-куьнге эсеемиз, картаямыз.
Эм мине сол яшав шагын- да ойланамыз эм эсимизге аламыз дуныядан кешкен аьзиз аьдемлеримиз – оьз
ювыкларымызды. Бек исси тиеди сол заманлар…
Атам Сейдахмет Динисламов акында эскеруьвлерим мен, мен маьнели аьел байрамы – Ата куьнине рас барып боьлисемен. Бу байрам куьни Россияда тек янъылардан алып РФ Президентининъ Указы ман (№573 4-нши октябрь 2021-нши йыл) «аьел институтын беркитуьв эм балаларды тербиялавда атадынъ туткан маьнелигин арттырув мыратта» деп официаллы токтастырылып, аьр йылдынъ 18-нши октябринде белгиленеди.
Лиза Динисламова, «Шоьл тавысы» республикалык газетасынынъ дизайнери.
Суьвретте: Сейдахмет Динисламов (яс заманында) анасы Куьмисхан ман.