Терекли-Мектеб авылынынъ халк яратувшылык орталыгында Дагестан Республикасынынъ ат казанган саният аьрекетшиси, белгили суьвретши, этнограф, культуролог Сраждин Батыровтынъ эм зейинли ногай йырлавшысы Зухра Шандиевадынъ эстеликлерине багысланган Ногай халкынынъ III музыковед окувлары болып оьттилер.
Ногай, солай ок коьпмиллетли дагестан маданияты уьшин Сраждин Батыровтынъ яшавы эм яратувшылыгы оьз халкына эм сонынъ маданиятына юрегининъ энъ ызгы
согувына дейим алал кепте куллык этуьвдинъ яркын уьлгиси болады. Миллетимиздинъ музыкалык аспанында тап сондай алтын кепте яркыраган юлдызы деп яшавдан
замансыз кеткен Зухра Шандиева да саналады.
Авылдынъ халк яратувшылык орталыгына сол куьн ава аьллериннен себеп келмеге суьйген баьри яшавшылар келип болмаса да, миллет саниятынынъ эм маданиятынынъ бу эки айтылган коьрнекли аьдемлерининъ дослары, йолдаслары, олардынъ оьнер асабалыгын суьювшилер Дагестаннан, конъысы Ставрополь крайыннан, Карашай-Шеркеш Республикасыннан, Астрахань областиннен йыйылдылар.
Музыковед окувларынынъ I, II кезеклерининъ аьдетли юритуьвшиси болып Астраханьдеги белгили россия тарих-этнографы, ямагат аьрекетши, ногаеведение тармагынынъ специалисти Эльдар Идрисов танылганнан себеп, ол быйыл да эндигиси III музыковед окувларын юритти. Шарады ашаятып, Идрисов патшалык ногай халк саз алатлар оркестрининъ бу проекти бас деп халктынъ музыкалык маданиятын оьрлентуьв соравларын ойласувга каратылганын белгиледи.
Музыковед окувларынынъ катнасувшыларына эм конакларына хош келди соьзин Ногай район администрациясынынъ аькимбасы Джамалутдин Эсиргепов айтты.
Оьзининъ соьзинде ол бу окувлар ногай халкынынъ анъ-акыл байлыгынынъ аьдетлерине сый этуьвдинъ эм соларды армаган бардырувдынъ эстелиги экенин эске салды.
«Биз ногай маданиятына куллык этуьвдинъ таза эм алал уьлгилери болган Сраждин Батыров пан Зухра Шандиевадынъ атлары алдында басларымызды иемиз.
Олардынъ яшав йоллары – ол тек талаплы аьдемлердинъ биографиялары тувыл, ол халк, тил, маданият асабалыгы алдында ишки яваплылыктынъ тарихи. Сраждин Батыров – ол аьлемет каьмбилликтинъ эм оьнершиликтинъ яркын коьрими. Суьвретши, поэт, фольклор йыювшы, тергевши, музыкант болып, ол оьзинде оьнер универсаллыгынынъ эм терен миллет самоидентификациядынъ сийрек йолыгатаган байланысы болган аьлемет аьдем эди. Онынъ аьрекети ногай халкынынъ миллет анъламлыгын уянтувга, онынъ
бай коьшпели яшав йорыгынынъ маданиятын кайтадан тургызувга эм саклавга каратылган эди. Ол тек аьдетлерди тергеп калмай, солар ман яшаган, миллет кийимлерди,
анъды, биювди, ой келпетин яшавга кайтарган.
Зухра Шандиева – ол халк юрегинде занъыраган тавыс. Онынъ яратувшылыгы ногайлардынъ музыкалык асабалыгынынъ маьнели кесеги болады. Оьзининъ кыска яшав оьмирине карамастан, ол миллет маданиятынынъ оьрленуьвинде коьрнекли ызын калдырды эм акыйкат терен эм сезимли саниятынынъ белгиси болды.
Ондай аьдемлер оьз-оьзиннен болмайдылар. Олар халк тамырларына сый бар ерде, аьдетлер аьлиги заманга карсы салынмай, кене де сонынъ негизи болатаган топыракта оьседилер. Музыковед окувлары маьнели исти толтырадылар, солар несиллер ара, илми эм тири аьдетлер, бурынгы ман келеектеги заманлар ара хабарласувга майданды туьзедилер», – деп белгиледи Джамалутдин Эсиргепов. Ол оьз ягыннан бу проектти уйгынлавшыларга эм, авыр ава аьллерине карамастан, келген конакларга разылыгын билдирди.
Музыковед окувлардынъ ортакшыларына солай ок патшалык ногай халк саз алатлар оркестрининъ етекшиси, Дагестан Республикасынынъ ат казанган саният аьрекетшиси Бекмурза Кудайбердиев саламын берди. Ол быйыл Сраждин Батыров тувганлы 75, Зухра Шандиевага 60 йыл толмага болаягын айтып белгиледи.
«Оькинишке, коьримли ногай дагестан саниятлар аьрекетшиси Сраждин Самедин улы ман танъгы Шолпан юлдызына тенъ болган Зухра Шандиева яшавдан бек эрте кеткенлер. Болса да, буьгуьн олар арамызда йок болувына карамастан, бизим маданиятымыздынъ майданында, миллет тарихимизде олардынъ эткен кыйыны айлак та уьйкен эм баасы оьлшенип болмастай бийик», – деди Бекмурза Кудайбердиев.
Муннан сонъ оьзининъ досы эм маданият майданындагы йолдасынынъ яшав эм оьнер йолы акында «Сраждин Батыровтынъ эстелигине» деген уьйкен доклады ман Дагестан Республикасынынъ эм Россия Федерациясынынъ ат
казанган маданият куллыкшысы,
ДР халк артисти Яхъя Кудайбердиев шыгып соьйледи. Онынъ айтувы ман, оларды тар дослык катнасувлары, оьз халкы уьшин бек маьнели деп санаган ногай маданиятына бирге куллык этуьв ис аьрекети тар байланыстырган. Яхъя Кудайбердиев Сраждин Батыровтынъ яшав йолы, окув эм ис аьрекет йыллары акында хабарлады.
«Ногайлардынъ яшавы акында хабарлайтаган суьвретлеринде Батыров оьз тувган халкынынъ аьдет йорыкларын эм маданиятын айлак та ювык танувын эм анълавын коьрсеткен. Ол шоьл халкынынъ яшав аьллерин, онынъ аьдет йорыкларын, кийимлерин эм куьнле-куьнлик хаьсиетин туьз эм тири кепте белгилеген. Айлак та таза эм ашык кепте ол ногай хатын-кызлардынъ келпетлерин суьвретлеген. Онынъ ясаган суьвретлериндеги сценалары тирилгендей боладылар, тап яшавдагы 5аян ислер кимик акыйкат. Батыровтынъ оьнер дуныясынынъ эш кимдикине де усамаган оьз байыр йолы, кыйынлыкларга да карамастан, оьзи сайлаган йолына алал болмага дем беретаган ян берклиги бар. Сол затлар оны шынты халк саният устасы эткенлер. Онынъ аты ман XX оьмирдеги ногай художестволык суьврет язув аьрекети басланады. Талаплы суьвретлерден оьзгелей, ол тек ногай халкынынъ тувыл, ама Сырт Кавказдагы баска халклардынъ миллет кийимлерининъ эскизлерин де ясап калдырган. Айтпага, ол «Лезгинка» патшалык академиялык, Дагестан йыр эм биюв ансамбльлерине, солай ок «Вайнах» шешен ансамблине эм баскаларга биюв кийимлердинъ уьлгилерин ясап аьзирлеген.
Сраждин Батыровты онынъ яшавынынъ маьнеси болып токтаган терен акылы, оьнери, шеткырсыз фантазиясы, оьз иси мен куьшли аьвлигуьви эм сога алаллыгы баскалардан айырган. Онынъ сосы хаьсиет белгилери айлак та бек суьвретшидинъ бас яратувшылыгы – «Айланай» фольклорэтнографиялык коллективин туьзуьвде эм оьрлентуьвде толы кепте яркырап коьриндилер», – деди Яхъя Кудайбердиев.
Докладшы соны ман бирге Зухра Шандиевадынъ оьнер асабалыгында да токталды. «Зухра – аьлемет тири патриот-кыз, Сраждин Батыровка ногай халкынынъ тарихи эм маданияты акында коьп соравлар беретаган эди. Миллет кийимлери акында кызыксынып сорап турган. Сраждин оьзи билген затлары акында оны ман аямай боьлискен эм ога концерт кийимлерининъ эскизлерин шат коьнъили мен коьрсететаган эди», – деди Я.Кудайбердиев.
Шарада солай ок ДР ат казанган маданият куллыкшысы Алтын Акбердиева Сраждин Батыров пан Зухра Шандиева акында юрекке тийген йылы эстеликли эскеруьвлери мен боьлисти.
Зухра Шандиевадынъ яратувшылык дуныясы акында Ставрополь крайынынъ Нефтекум районынынъ Махмуд-Мектеб авыл орта мектебининъ директорынынъ орынбасары Сабират Исалдибирова да хабарлады.
Астрахань областиннен келген тувган тилининъ окытувшысы Линара Иргалиева ногай халкынынъ бир неше аьел-уьйшилик аьдетлери акында кызыклы эм коьнъилге тийген доклады ман шыгып соьйледи.
Музыковед окувларында Карашай-Шеркеш Республикасынынъ А.Дауров атындагы маданият эм саният колледжинининъ
социал-маданият аьрекети боьлигининъ етекшиси Мария Койлубаева «Карашай-Шеркеш ногайларынынъ аьлиги замандагы йырлары» деген тема бойынша докладын окыды.
Шарада Сраждин Батыров пан Зухра Шандиева акында коьп ийги эскеруьв соьзлерин Дагестан эм Россия ат казанган маданият куллыкшысы Нарбийке Муталлапова, С.Батыров атындагы ямагат фондынынъ етекшиси, РФ журналистлер союзынынъ агзасы Елена Уразакаева да айттылар.
Музыковед окувларында Карашай-Шеркеш Республикасыннан келген Россия ногайларынынъ федераллык миллет-маданият автономинациясынынъ Оьр Советининъ председатели Валерий Казаков катнасты эм оьзининъ ясуьйкен соьзин айтты. Ол аьлиги заманда ногай халкынынъ тилининъ, аьдетлерининъ, маданиятынынъ сакланув маьселелери акында хабарлады, маьнели ойлары ман боьлисти.
Зухра Шандиевадынъ яшавы
эм яратувшылыгы акында онынъ тувган аданасы Зейнадин Шандиев те оьз эскеруьвлерин айтты. «Ставрополь крайынынъ ногай регионаллык миллет-маданият автономиясы» деген ямагат организациясынынъ исполкомынынъ председатели Артур Ибрагимов музыкалык окувларынынъ катнасувшыларына эм конакларына каратылган саламын окыды.
Шарадынъ программасы бойынша сонъында патшалык фольклор-этнографиялык «Айланай» ансамблинининъ, патшалык ногай халк саз алатлар оркестрининъ, халкымыздынъ белгили йырлавшылары эм музыкантларынынъ катнасувы ман концерт коьрсетилди.
Ногай халкынынъ III музыковед окувлары сонынъ катнасувшыларынынъ кеште Сраждин Батыровтынъ эстелигине багысланган режиссер Арслан Бакиевтинъ «Очарованный странник» деген документальли фильмин каравы ман кутылды.
М-А.Ханов.
Суьвретлерде: ДР эм РФ атказанган маданият куллыкшысыЯ.Кудайбердиев докладын окыйды;
(йогарыда) ДР ат казанган маданият куллыкшысы А.Акбердиева.
