(Басы 30-ншы номерде) Сол йыл август айында тагы бир командировкада, «ОртаТоьбе» совхозынынъ суьт фермасында конакта болдым. Фермадынъ савувшылары, олардынъ танъ каранъасында турып, кешки юлдызларга дейим куллык этуьви акында язып, сонынъ кубыла бойында орынласкан аллы-ясыл орман кесегин коьрмеге кеттим. Кеште авылга район май заводына суьт тасувшы автомашинасы ман кайттым. Редакцияга келип язган макаламда фермадынъ алды ягында шувылдаган ясыл орманлык оьседи, тек фермадынъ оьзинде тереклер аз, ярамайма экен мунда да орман оьсимликлерин олтыртпага деп белгиледим. Сол заман Сейдахмет Рахмедов редактордан тайып, район киносетине директор болып кеткен эди. Онынъ куллыгын кесек заманга юритуьвши этип Мурат Авезовка тапшырдылар. Орта-Тоьбе совхозынынъ суьт фермасын сол йылларда онынъ анасы – КПСС XXV курылтайынынъ делегаты, коьпйыллык кайратлы куллыгы уьшин уьйкен оькимет ис савгаларынынъ иеси Эльбийке Байбош кызы, етекшилейтаган эди. Сол себептен бу материалдагы «фермада тереклер аз» дегенимди кезекли газета номерине йиберерме экен деген шексинуьвим йок тувыл эди. Мурат Алибек увылы макаламды окыды, сога колын басты эм оьзининъ ийги белгисин де бермей калмады… 

Газетадынъ редакциясына официаллы кепте дайымга куллык этуьвге 1990-ншы йылдынъ 6-ншы апрелинде келдим. Ога дейим Ногай районнынъ маданият уьйинде балалар ислери бойынша инструктор болып ислейтаган эдим. Меним район маданият управлениесиннен редакцияга коьшеятканымды эситкен ол замандагы сонынъ начальниги Нарбийке Муталлапова ман РДК директоры Яхъя Кудайбердиев йыйын этип, Сый грамотасын тапшырдылар эм алдыдагы ис йолымда янъы яратувшылык уьстинликлер йорадылар. Иске шыгатаган экинши куьн ок, ол 7-нши апрель куьни эди, редакциядынъ тапшырмасы ман кой козылав ислерди тергев ниет пен Ленин атындагы совхозына йибердилер. Совхоздынъ орталык усадьбасы аьлиги Терекли-Мектеб саниятлар мектебининъ меканында орынласкан эди. Муннан биз, эсим дурыс болса, «Москвич» енъил автомашинасы ман хозяйстводынъ бас зоотехниги, экономика илмилер кандидаты Муса Тенъизбай увылы Абдулхаликовтынъ етекшилиги мен Калининаул, Кара-Сув аралыгындагы ана кой отарларында тоьл алув ислери калай оьтип турганын барып карадык. Сол заман М.Абдулхаликовты миллетимиздинъ билимли аьлимлерининъ бириси экени, онынъ солай ок аьлемет йылы юморы да барлыгы ман ювык таныспага туьсти. Сол йылларда ол, инициативли куьбине кирип, халкымыздынъ «Бирлик» ямагатынынъ исполкомынынъ белсенли агзасы болып калмай, ямагаттынъ баьри де йыйынларын эм уьйкен курылтайларын да юритуьвши эди. Ол заман мен оьзим де бу ямагаттынъ куллыгында сонынъ секретари болып катнасканман. Аьлиги заманларда биревлер «Бирликтинъ» халкка бир пайдасы да болмаган деген ойларын айтадылар. Менимше, ол зат бу ямагаттынъ акында терен маьнели куллыклар, макалалар, очерклер шыкпаганы ман байланыслы. Дурысында, кайбир етиспевликлерине карамастан, «Бирлик» ямагатымыз 1980-нши йыллардынъ ызында эм 1990-ншы йыллардынъ басында энъ бириншилерден болып халкка онынъ миллет анъламлыгын, оьктемлигин, бай тарихин, маданиятын кайтарувда уьйкен куллык юриткен. Ногай Ордасынынъ эм «Эдиге» эпосынынъ 600 йыллыгы Ногай районында уьйкен халк байрамы кебинде «Бирлик» ямагатымыздынъ эм сонынъ етекшиси Бальбек Кельдасовтынъ (Алла ога тынышлык берсин) аьрекети мен белгиленген. Ямагат оьзи алдына 1957-нши йылдынъ январь айында СССР Оьр Советининъ Президиумынынъ токтасы ман уьш административли кесеклерге бир куьнасиз боьлинген ногай халкын бирлестируьвди бас борыш этип салган эди. Оькинишке, заман кыйынлыклары ман байланыста сол маьселе шешилип болмады. Болса да, биз буьтин ногай халкы кебинде бирлесуьв ниетимизди оьз юрегимизден бир де тайдырмаймыз. Бу ерде айтып озбага суьемен, халкымыздынъ «Бирлик» ямагатынынъ курылувы эм сонынъ ис аьрекети акында «Шоьл тавысы» газетамыз таймастан оьз бетлеринде хабарлап келген. Редакцияга официаллы кепте куллыкка келетаган 1990-ншы йыл газетады Динислам Юсуп увылы Адисов басшылайтаган эди. Ол мени басында авыл хозяйство боьлигининъ хабаршысы ис орынына беркитти. Хабаршыдынъ редакцияда сол 1990-ншы йылда айлык кыйын акы 140 маьнет эди, ай сайын 30-40 маьнет гонорар да келеди, акшалай баргыды тек байрам куьнлери алдында бергенлер: Янъы йыл, 23-нши февраль, 8-нши март, 1-нши май, 5-нши май (Баспа куьни), 7-нши ноябрь куьнлери алдында. Экинши йыл, 1991-нши йылда, хабаршыдынъ кыйын акына Совет оькимети 20 маьнет тагы да косты, эм ол 160 маьнет болды. Соны ман айыма 200 маьнетке ювык алып басладым. Ол замандагы туькен бааларына коьре, ол осал кыйын ак тувыл эди. Кыйынлык бизге, журналистлерге, окытувшыларга, баска бюджетниклерге 1992-нши йылдагы рынок реформаларыннан басланды… Сол 1990-ншы йыл, май айынынъ ортасында болар, редакторымыз Динислам Адисов мени оьзи мен Янъы авылга аькетти. Йолда бараятканда ол мага: «Магомет-Али, бу авыл районымыздынъ шетинде эректе орынласкан. Сол себептен онынъ айырым тарихи, аьдетлери, сыйлы аьдемлери эм, элбетте, соравлары, маьселелери бар. Сени, иним, сонда калдыраман, оьзим Тарумов районына, Кизляр калага барып, кайтканда алып кайтармыз. Сени сол авылдынъ активист аьдемлери мен таныстырып кетермен, олар ман соьйлерсинъ», – деди. Соьйтип мен мундагы Алибий Капланов эм Курман Болатов пан (экеви де газетамыздынъ белсен авыл хабаршылары болганлар) таныстым. Капланов ол заманда мектеб директоры, Болатов авыл маданият уьйининъ етекшиси эди (сонъында авылдаслары оны авыл Советининъ председатели этип сайладылар). Бу эки аьдем, экеви эки яктан меним кулакларыма авылдынъ кайзаман эм кайтип курылганы акында аьлемет кызыклы билдируьвлерди, хабарларды куйдылар, язылган материалларды, йыйылган суьвретлерди коьрсеттилер. Авыл эки районлардынъ шет япсарында орынласканга, коьп йыллардан бери сонынъ социаллык соравларына: сув, электроярык пан канагатланув, йолларынынъ аьллерине бирев де эс бермей келген. Кайсы да бир йыл бу авыл бу якларда авылхозяйстволык ислерди юритпеге буршав болады деп ол замандагы власть органлары соны тайдырмага суьйгенлерин де айттылар. Алибий Капланов пан Курман Болатов авыл ишинде аьрекетли активистлер, тийисли сый-абырайы бар аьдемлер болып шыктылар. Мен де янъы заманнынъ яс журналисти болган сонъ, «кулагыма асылган» материаллардан «Янъы авыл: эски маьселелер» деген аты ман газетадынъ кезекли номерине маьселели макаламды аьзирледим. Сонынъ калай язылганы, сога кайдай белги берилгени акында мага бирев де бир зат та айтпады. Газетага баспаланды да кетти. Бу макала шыкканлы бир ай оьткен сонъ, сонынъ акында айтылган бир абырайлы ойды мага районымыздан узак ерде эситпеге туьсти. Сол йыл мен Карачаевсктеги пединститутта заочно 4-нши курста окыйтаган эдим. 15-нши июньде йыл сайын да язгы сессия басланатаган эди, эм мен сонда йолландым. Сессия куьнлерининъ бирисинде Черкессктеги «Ногай давысы» газетасынынъ бас редакторы Мурадин Биюковка (Алла ога тынышлык берсин) кирдим. Хабарласып турган аьсерде ол мага бизим шоьл газетасы редакцияга почта аркасы ман келетаганын эм сонынъ аьр бир номерин окыйтаганын айтты.

 «Сенинъ «Янъы авыл: эски маьселелер» деген макаланъды да окыдым», – деди ол. – Аьруьв язылган, тек сондай затларды йыйы язув керек болар аьлиги демократияга йол алып баратаган заманымызда. Баска орталык газеталарды окысам, аьр номерлеринде де язадылар, ол зат язылув кампаниясында да керекли ис». Сонъ бираз уьндемей турып: «Сен, иним, кел бизим редакцияга ислемеге, бос орын бар. Мунда биз бетте табиат та юмсак, ярасык, курортлар, санаторийлер бар тыншаймага, эмленмеге. Баслапкы заманда сага яшамага общежитиеден орын табармыз», – деди. Мен ога разылыгымды билдирдим, ама тувган шоьл газетады калдырып баскасына кетпеегимди айттым. Сол 1990-ншы йыл «Шоьл тавысы» эм «Ногай давысы» ман байланыслы тагы бир сейирли, кужырлы ис болды. Декабрь айынынъ ортасында редакция басшыларымыз газетадынъ янъы йыллык номерин янъы матрица ман (ол заман газетадынъ сыдыралары линотип аппаратларынынъ аркасы ман аьзирленетаган эди) шыгармага суьйдилер. Бу ойды редактордынъ орынбасары Алев Атабай увылы Алимов (Алла ога тынышлык берсин) айтты. Матрицады бу йол Черкессктен, «Ногай давысы» газетасынынъ типографиясыннан, аькелмеге соьйлестилер. Сол калада окувымнан тура йыйы болувымнан себеп, бу ис борышты мага тапшырдылар. Колыма йол карыж акшасы ман чеклер книжкасын бердилер. «Бу чеклер книжкады оларга берерсинъ, керек акша карыжын муннан йыртып акаларлар», – деп тап ушувга космонавтты аьзирлеген кимик, ызгы маслагатты бердилер. Соны ман экинши куьн ок мен, космодром орынына автостанцияга барып, ракета орынына автобуска олтырып, йолга туьстим эм сол куьн кеш каранъасында Черкесскке еттим. Эртенъгиси куьн редакцияга келип, баягы Мурадин Биюковтынъ кабинетине кирдим. Ол да соьз эртеректе соьйлесилгенге, меним не уьшин келгенимди сонда ок анълап, бухгалтерге йиберди. Бухгалтерге бир кагытты ыслаттым, ол да баскасына бир затлар язды. Сонъ мага бурылып: «Чеклер книжканъызды беринъизши», – деди. Мен де ишимнен «оннан хабар болганма», – деп, дорбамды ашып ишине колымды суктым. Суксам сугайым, сонда чеклер книжкасы йок эди!.. Киселеримди калдырмай тинтип шыктым. Кайда сага, книжка меннен кашып кеткен кимик колга да, коьзге де тиймеди. Сонъында эсиме туьсти: мен соны эртенъги автобуска алгасап, уьйде мутып кетиппен. Яшавымда бир кере де оьзиме тапшырылган кагытларды бир де мутпаганман, бу болмаса. Ол калай болады?.. «Даь-аь, картайып баслаганман олай болса», – дедим ишимнен оьз-оьзиме, йырма сегиз ясыма янъы толган болсам да. Соны ман книжкады уьйимде мутып кеткенмен. Эндиги не этпеге керек?.. Ювырып тагы да Биюковка бардым. Акы неден керек, ол аьлимди сонда ок анълап, арадагы йолдынъ узаклыгын да эсапка алып: «Кайгырмас, иним, матрицады алып кайтарсынъ. Бухгалтер сага неше маьнет тоьлемеге керегин язып берер, бизге перечисление этерсиз», – деп баьри затты да ерине салды. Соьйтип редакциямызга янъы матрицады аькелип, янъы йыллык газета номеримиз, бираз сама янъыра берип, заманы ман окувшыларга етисти. Соннан эндиги коьп йыллар кеткен сонъ, эскеремен «ногайшылык» деген соьздинъ маьнеси уьйкен экенин, биз соны бир кыйынлы ис басымызга туьссе, алыста болса да, каны-яны бир ювыкларымыз бизим аьлимизди дурыс анълаганыннан билемиз. 

М-А.Ханов. (Ызы болаяк).