Ана тил. Тувган тил. Бала анадынъ курсагында тогыз ай ятып, дуныяга энеди. Аьне сол заман ишинде бала анасынынъ айткан соьзлерин эситип турады. Менимше, солай. Сонъ биз, балалар, дуныяга энемиз эм биринши такыйкадан алып, анадынъ айткан соьзлерин эситемиз: тувган тилимизде, анамыздынъ тилин. Меним ойыма коьре, аьр бир инсан, аьр бир миллет оьзининъ тувган тилин, ана тилин билмеге эм соны сакламага шалыспага керек.
Мынълаган йыллардан бери уьйкен эм кишкей халк болсын, оьз тилинде соьйлеп келеди эм сол тилди оьсип келеятырган несилге калдырмага шалысады. Язувшылар
эм шаирлер миллет тиллеринде асарлар язадылар эм соларда оьз халкынынъ яшавын коьрсетпеге шалысадылар. А халк олардынъ язганларын окыйды эм биледи: оьз тилининъ байлыгын эм маьнесин.
Соны ман тил сакланады. Уллы орыс язувшысы Михаил Шолохов айткан: «Халктынъ энъ де уьйкен аьлемет байлыгы – онынъ тили». Язувшы сол тилде аьлемет асарларын язып калдырган. Оларды орыслар окыйдылар эм оьктем боладылар. Эндиги биз кыргыз язувшысы Чингиз Айтматовтынъ тувган тил акында «Халктынъ
оьлимсизлиги – онынъ тилинде», – деп айтканын келтирейик. Солай болганда, аьр бир миллетке оьз тилин билуьв эм саклав керек, соны оьлтирмеге тарык тувылмыз. Коьресизбе, кайдай маьнели! Кайдай терен ой! Оны тек анълап билмеге борышлымыз. Бизим ногай халкымыздынъ акыллы болган аьдемлери – язувшылары эм шаирлери ана тилин сыйлап эм саклап болмага кереги акында эртеден бери айтып келедилер. Дурыслыгы сол, тюрк халклары соьз байлыгына уьйкен маьне бергенлер. Боьтен де, ногайлар.
Асыл соьзге авас болып, кагыт дегенин не экенин коьргенше, акыллы ойларын таска, териге язып, эсте саклап калдырганлар. Тоькпей-шашпай бир   саьнеден бир саьнеге еткерип, кагыт деген зат шыгып баслаганда, китаплерин баспалап турганлар. Олар да бизде аз тувыл.
Ногай оькимети туьзилгенде, бизим миллеттинъ дережеси баьри яктан да коьтерилген. Коьп шаирлер дестанлар язып атаклы болганлар: мысалы, Шал-Кийиз, Асан Кайгылы, Досманбет Азавлы, КазыТувган Суьйиниш улы, Эльбурган Найманлы эм сондай баскалары.
Уьйкен элде аз болып калса да, ногайлар тез оьрлендилер, неге десе Совет оькиметинде ярлыларга баьри мектеблердинъ эсиклери ашык эди. Сав оьмири малшылык пан
юрген шоьл ногайы анъсыздан билимге ювырды, окувды бек суьйди. Сога коьре де адабиятымыз алдыга шыкты. Ногай шаири Шал-Кийиз Тиленши улы 1420-ншы йыл
тувып,16-ншы оьмирде оьлген. Ол терен ойлы, шебер соьзли шаиримиз. Оьз ногайына сав оьмири асарларын язып келген эм булай деген:
Тенъизлерге
Кирген эдим сайдыр деп,
Бал аяктан
Ишкен эдим шайдыр деп,
Тув биеди
Йыккан эдим тайдыр деп,
Ногайыма
Йыр шыгардым пайдыр деп!
Коьресизбе, ногайына йыр шыгарганына шаир кайдай оьктем! 600 йыл оьтип, биз онынъ язганларын ана тилимизде окыймыз эм оьктем боламыз. Сол йыллардан неше
оьмирлер оьтсе де, бизим шаирлеримиз оьзлерининъ асарларын халкына багыслап язадылар эм биз оларды аьли де окыймыз, суьемиз. Басымыз тап коькке етеди!
1920-ншы йыллардан алып сыйлы агайымыз, уллы шаиримиз эм окытувшымыз Муса Курманалиев оьзининъ тувган тилинде ногайларга асарларын язган эм оны ман
оьктем де болган. Мине 1936-ншы йылда язган бир ятлавы:
Тувган тилим,
Сенсинъ меним,
Атам, анам
Соьйлеген тил.
Тербиялап
Бесигинде
Мени анам
Куьйлеген тил.
Сен уьйретип,
Мен уьйренип,
Бердинъ билим,
Тувган тилим!
Коьресизбе, тувган тилине кайдай баа эм маьне береди сосы белгили шаиримиз! Баска бир белгили шаиримиз Суьйин Капаев те ногайынынъ уьйи эм оьзининъ йыры,
оьзининъ байыр соьзи барлыгына кайтип бир суьйинеди, неге десе йырында – ногайынынъ яшавы. Мине сол сыдыралары автордынъ:
Намысы, ырысы дейди
Аьдемнинъ соьйлеген соьзи.
Аьдемнинъ соьзине келиседи
Юриси-турысы эм оьзи.
Эрдинъ соьзи берк болады,
Боп-бос айтпайды соьзин.
Йойтпас уьшин ол соьзин,
Йойтады аямай оьзин…
Аьлиги замандагы яс шаирлеримиз де оьзлерининъ ана тили мен оьктемсийдилер, сол тилде асарларын да суьйип язадылар. Мине яс шаир Асан Наймановты алып
карайык:
Юреклерди
Бириктирген ногай тил,
Ана суьт пен
Сен синъгенсинъ каныма.
Ана тилим,
Басты тоьмен иемен,
Сен аркалы
Мен дирекпен халкыма…
Россия Президенти Владимир Путин Дагестаннынъ халк шаири Расул Гамзатов тувган 8-нши сентябрь куьнин Россия халкларынынъ тиллерининъ куьни деп токтастырувга оьзининъ Указын кабыл этти. Ол да – уьйкен сый эм абырай. Оьткен сентябрь айынынъ 8-нши куьни савлай Россия еринде россия халкларынынъ тиллерининъ куьни эсабында белгиленди. Бизим Дагестан еринде де коьплеген шаралар ана тиллерине багысланып оьттилер. Онда баска ерлерден келген конаклар да
ийги кепте ортакластылар.
Кыскаша айтканда, ана тилди саклавга эм оны оьрлендируьвге аьр бир миллет керек шаклы оьз косымын этсин деген ой менде тувады. Оны аьли заман оьзи де талаплайды дер эдим. Ал, аьши, ойласып карайык сосы маьселе акында.
А.КУЛТАЕВ,
Дагестаннынъ халк шаири.