Дуныя юзине энип, узактагы балалык шагында аьримизге ана суьти мен синъдирилип, тоьгеректе болатаган затларды анълавга себеплик эткен тувган тилимиздинъ
уьйкен маьнелиги барын баалав кыйын. Сол тилде биз аьелде эртегилер эситкенмиз, юрекке аявлы муьйисте йырлар йырлаганмыз, сонынъ ярдамы ман тоьгеректегилер мен аьллескенмиз.
«Халк оьлимсизлиги – онынъ тилинде», – деп язган белгили кыргыз язувшысы Чингиз Айтматов. Тил аркасы ман аьр халктынъ, аьр миллеттинъ, аьр аьдем ырувынынъ тарихи эм маданияты, аьдет-йорыклары сакланады. Эм буьгуьнде аьлимлер, окытувшылар эм халклар ара ямагат организациялар оьз алдына салатаган бас борыш – дуныядынъ тил байлыгын саклав эм несилденнесилге коьшируьв.
Сол ниетте Халклар ара тувган тил куьни токтастырылган. Сол тарих негизи бар оьзгерисли куьн 1999-ншы йылда Билимлендируьв, илми эм маданият соравлары бойынша Бирлестирилген Миллетлер организациясынынъ (ЮНЕСКО) 30-ншы сессиясында токтастырылган эм 2000-ншы йылда дуныялык календарине киргизилген. ООН бу тарих негизли куьнининъ токтастырылувын хош коьрип алды эм патшалыкларга Ер юзинининъ тиллерин саклавга себеплик этпеге шакырув этти.
Бу байрамнынъ тарих негизи бар: 1952-нши йылдынъ 21-нши февралинде Бангладеш элининъ яслары оьз тувган тилин коршалав уьшин савытланган полицияга йигитлерше карсы турганлар, сонынъ сырагысында бир неше аьдемлер ян бергенлер. Сол зат яслар арасында ашувлык тувдырып, оларды оьшиктирди эм оьз
ыхтырлары уьшин мукаят та карсы турувга коьтерди, эм бир неше йыллар оьтип, бенгали тувган тили патшалык статусын алды. Оннан сонъ Бангладеш эли бойсынмаслы патшалыгы да болды.
Сол оьзгерислер сыйына (айтпага керек, Бангладеш элининъ ваькиллерининъ баславы ман) халклар ара оьзгерислер календаринде тарих негизли тагы да бир
эстеликли куьн орын тапты.
Аьдетинше, дайым да Халклар ара тувган тил куьнинде савлай дуныя бойынша тил ягыннан аьр халктынъ бойсынмаслыгын эм аьлеметлигин саклав бойынша акциялар озгарылады. Китапханаларда эм окув ошакларында дискуссиялар, поэзия кешликлери эм ашык эсиклер куьнлери уйгынланады. Йогары окув ошаклары конакка баска эллер студентлерин шакырадылар. Бу шараларда оларга оьз маданияты акында хабарламага эм ана тилинде йырлар йырламага эп болады, солай ок олар туьрли интерактивли майданлар уйгынлайдылар: ойынлар, викториналар, «тоьгерек столлар», мастер-класслар.
Халклар ара тиллер туьрлилигин коршалав уьшин миллет маданият орталыклар, ямагат биригуьвлер туьзиледи, сийрек эм йойытылмага болаяк тиллерде китаплер
шыгарылады.
Аьр эки юма ишинде дуныяда сийрек кулланылатаган бир тил йок болады. Баьриси ер юзинде 6 мынъ тиллер бар деп саналады эм олардынъ яртысы йок болмага болады деген кавыф орын табады.
Тиллер оьледи, олар ман куьнле-куьнлик яшавда пайдаланмаса. Социолингвистлердинъ ойларына коьре, дуныядагы энъ туьрли халклар ваькиллеринде мектебте
ана тилин уьйренмеге аваслыгы йок экенликтинъ себеплери усаслы: мунда оларга бир «кужырлы» тилде соьйлегенлерине селеке эткенлер табылады, коьплеген аьеллерде ата-аналар ана тили тек уьйшиликте аьллесуьвде онъайтлы, ама келеекте балаларынынъ аьрекетинде йогары дережеге етисуьв уьшин ол керексиз дегенде турадылар. Соьйтип аста-акырын, ана тили мен тек ясуьйкенлер несили пайдаланып, мектебте сонъында «Тетей тилин» акырын мутадылар.
2019-ншы йылдынъ 21 февралинде, дайым яшаган халклар тиллерининъ Халклар ара йылында, РФ халкларынынъ тувган тиллерин саклав эм уьйренуьв фонды официальлик аьлде регистрацияланган. Онынъ мырады – элимиз халкларынынъ тиллерин уьйренуьвде себеплик этуьв эм окытувшылык кадрларды аьзирлевде ярдамласув. Лингвистлердинъ биргелес куьши мен РФ-нынъ киши халкларынынъ ана тиллеринде соьзликлер эм учебниклер шыгарылады.
Россиядынъ киши халкалар маьселелери ер юзининъ баска халкларынынъ маьселелерине кусайды, соны уьшин бу яктан ис юритуьв бойынша сулып пан боьлискеннинъ уьйкен маьнелиги бар. Кайбир регионлар йок болаяткан тиллер азбукаларын шыгарадылар, языкознание тармагында актарув ислер юритуьвге окувшыларды даьврендиреди, ана тилинде язатаган авторларды коьтергишлейдилер. Патшалык эм ямагат ягыннан тиллер туьрлилигин эм коьплигин саклавга куьш салынса, тиллер яшаягына эм несилденнесилге коьширилип тураягына сеним бар.
Халклар ара тувган тил куьнинде бизим элимизде, сонынъ ишинде Россиядынъ энъ коьп миллетли регионы – Дагестан еринде яшайтаган халклар тиллерин саклав эм оьрлендируьв бойынша ша белсен куллык юритилетаганын белгилейим. Бу яктан мунда коьплеген шаралар озгарылады: айтпага, Дагестан халклар тиллерин уьйренетаган билимлендируьв учреждениелер колтыкланады, яслар арасында ана тилин уьйренуьвге кызыксынувды арттырув ниетте янъы окув пособиелер, курслар эм программалар туьзиледи, ана тиллерининъ сыйын арттырув эм куьнле-куьнлик пайдаланув уьшин миллет коьлемлик информация амаллары колтыкланады.
Тиллердинъ «тири юритуьвшилери» болып, миллет коьлемлик информация амаллары тиллердинъ сыйын арттырувда, оларды саклавда, армаган оьрлендируьвде эм
келеектеги несилге коьшируьвде бас орынды тутады. ДР-нынъ Информация эм баспа агентстводынъ етекшиси Арсен Юсупов белгилегенлей, миллет СМИ-лер
яваплылы борышларынынъ бириси – тиллерди саклав аьрекетининъ белсен катнасувшылары болув.
– Биз Дагестан халкларынынъ тиллеринде аудиторияга, боьтен де ясларга, сапатлы контент туьзбеге тийислимиз. Ол – бизим келеектегимизге, бизим бирлигимизди эм маданиятлык аьлемет туьрлилигин саклавга уьйкен уьлис, – деп белгиледи ол.
Л.Ибрагимова.