Коьгоьлли – Ногай районында энъ де уьйкен эм бурынгы оьликлердинъ бириси. Элбетте, соннан да бурынгы оьликлер деп биздеги эски тоьбелердинъ
(курганлардынъ) бир кесеги саналады, солардынъ хыйлысы 3-5 мынъ йыллар артта курылганлар. Коьгоьлли бир неше оьмирлер узагында халкымыздынъ авызында айтылган белгили оьликлерининъ санында турган эм турады. Мунда ногайдынъ коьп данъклы аьдемлери оьзлерине ызгы меканын тапканлар. Заман-заманы ман оьлик ери де мундагы камырлар саны толысып барувы ман байланыста кенъейтилип келген.
Буьгуьнлерде халк арасында: «Коьгоьллидинъ янындагы отлак ерлерин ким ди бирев айдапты» деген хабар ямагаттынъ коьнъилине туз сепкендей болды. Бу
ис, бир соьзсиз, оьликтинъ келеектегисине токтав белгисин салады демеге керекпиз. Оьлик турган ердинъ картасын алып карасак, онынъ сырт ягында бурынгы йылга оьзени болганлы терен энъил орынласкан эм сол себептен бу ягына карап соны созгандай амал йок. Калган уьш те яклары оьликтинъ кораланган ерлериннен алып савлайына да ерли яшавшыларга арендага берилген. Солай болганда, эндигиден армаган бир 5-6 йылдан оьлген аьдемлерди
Коьгоьллиде коьммеге ер табылмаяк. Сондай уьйкен Ногай шоьллигинде мундай аьлге кайтип етпеге боламыз экен, ер тек тирилердики, муьскинлерге, аьши, бир зат та йок па?..
Дурысында, оьликлерде ер етиспевлиги баска уьйкен калаларда да орын табады. Ол зат солай, тек бизде, кенъ шоьлликте, оьликлерде коьммеге ер табылмайды деген кулакка киреген зат тувыл.
Коьтерилген маьселе мен байланыста ТереклиМектеб, Кара-Сув, Кумлы авыл яшавшылары Ногай район прокурорына, район аькимбасына, район Депутатлар йыйынынынъ председателине, Терекли-Мектеб эм «сельсовет Карасувский» аькимбасларына хат язганлар. Сол хатта район администрациясы авылхозяйстволык маьнелиги болган ер участокларын береятканда, Коьгоьлли оьлигине янаса турган ерлерди де бергени акында язылган.
Соьйтип оьликтинъ тувра янында: 05:03:000007:2021, 05:03:000007:2020, 05:03:000007:2368 кадастрлы номерлери болган ер участоклары уйгынланган.
Хаттынъ авторларынынъ белгилеви мен, бу ер участокларына келеекте оьликти кенъейтуьв ерлери, оьликтинъ санитар-коршалав зонасы (СЗЗ – оьликтинъ
санитар-коршалав зонасы 300-500 метр болмага тийисли) болатаган ерлерде киргенлер эм солар эндигиси айдалып басланганлар.
Дурысын айтканда, Коьгоьлли оьлигине деп резерв ерлери калдырылмаган. Соны ман байланыста, хатты язганлар сонынъ иштелигинде РФ законлары ман
РФ Ер кодексининъ статьяларын да келтиргенлер. Хатта солай ок оьликтинъ янында эндигиси сабан айдалган ерлерде топырактынъ оьлени тайдырылып, еллердинъ куьши мен кумга айланмага, сол кумлар сонъында оьликке етип, камырларды яппага болатаганы акында да белгиленген.
Оьликтинъ янындагы ерлер Кара-Сув авыл сельсоветининъ эсабына киретаганын билдик. Авылдынъ янъы аькимбасы Амирбек Аруновка тел сокпага туьсти. Айдалган ерлердинъ иеси Терекли-Мектеб авыл яшавшысы А.И. (атын, тукымын бир йолга язбаска токтастык) болады. Аруновтынъ айтувы ман, бу арендатор сол ерлерди биревге де билдирмей сабан салып айдаткан. «Мунда баьриси 100 гектар ерлер оныкы.
Соларды ол койлар бакпага, казлар сакламага деп алган. «Неге бу ерлерди айдагансынъ?» – деген соравыма ол: «Мен мунда тереклер олтыртаяк боламан», – деп яваплады. Мен ога: «Бу ерлер оьликтинъ янында. Соларды айдавынъды эм сонда зат шашувынъды кой, койсанъ – акт салмайман, коймасанъ – саламан!» – деп катырып айттым. Ол оьликке бир карсылыгы да йок экенин билдирди эм бу ерлерге бир зат та шашпаягына соьз берди».
Сол соьзин ол эндиги неше заманга дейим ыслар экен? Элбетте, Коьгоьлли оьлиги мен байланыслы маьселе шешилер деп сенемиз. Тек бу ерде бу макалады тамамлаятып, коьтерилген сорав бизим халк аьдетлеримиз, эдаплыгымыз, намысымыз, аьдемшилигимиз бен де тамырласувын эске салгым келеди. Ерде тувган аьдем, оьз оьмирин яшап болып, тагы да ерге кайтаяк. Биз баьримиз де ким эрте, ким бираз кеш оьликке бараякпыз. Бизим авыл оьликлеримиз – ол бизим эстелигимиз, асабалыгымыз, киели еримиз. «Оьлисин сыйлаганнынъ тириси аш калмас» деген атайларымыз. Бизим буьгуьнги ясларымыз ал деп
кайдай ды бир иске урынаяктан алдын, халкымыздынъ бурынгы аьдети мен авыл ямагаты, ясуьйкенлер мен маслагатласып, ойласып алса, соннан биревге
де бир кемшилик те болмаяк. Сондай маслагат этилинмеген истинъ ызы бирерде мунавдай коьргенсизлик пен кутылады.
М-А.Ханов.
Суьвретте: Коьгоьлли оьлиги аьлиги замандагы Ногай районынынъ публичный кадастрлык картасында (оьлик орынласкан ер кара туьс пен белгиленген,
кабыргаларында соны курсаган сызыклар – арендаторларга берилген ер участоклары).
