Меним колымда халкымызга аты ийги белгили, Дагестаннынъ халк шаири Анвар-Бек Оьтей улы Култаевтинъ Махачкаладагы китап баспасында шыккан «Ногай йигитлери»
деп аталган китаби. Сосы китаптинъ суьйдимлиси сол, ога бизим ногай йигитлери акында язылган аьлемет дестанлары, балладалары киргистилгенлер. Асарлардынъ аьр
бирисининъ баьтирлери халкымыз арасында белгили болган аьдемлеримиз. Автор онлаган йыллардан бери сосы асарларын язганы, баспага аьзирлегени эм олардынъ уьстилеринде коьп куллык та эткени аян коьринеди. Энъ де аявлысы – язувшы олардынъ баьтирлерин ийги билген, таныган, олар ман йылы кепте хабарласувларын да эткен эм
тамамында сосы китаби дуныя коьрип туры. Бизге уьйкен савга – ногай халкына, боьтен де, бизим несилимизге.

Мен оьзим «Ногай йигитлери» китаби шыкканына тамаша этпеймен. А.Култаев пен оьзим «Дагыстан» ГТРК-сында 40 йыл узагында куллык эттим. Эм сол йыллар ишинде аьр юма сайын бизим редакцияда адабиат соьйлесуьвлери уйгынланатаган эди. Соларда мен оьзим де белсен кепте ортакласканман, Анвар-Бек Култаев пен бирге соьйлесуьвлерди юриткенмен. Ясырмага неден керек, сосы китаптеги баьтирлерининъ биревлерин эфирден мен окып радиотынълавшыларга еткергенмен. Баьрисин айтпасам да, Социалист Истинъ Баьтири Ярыкбай Абдулкадыров, «Данък» орденлерининъ толы иеси Алимхан Асанов, солай ок баскалары да.
Заман токтамайды, юреди. Шаир сосы оьткен заман ишинде тагы да янъы асарларын язган эм сосы йыйынтыкка да киргисткен. Мага бек ярайды «Ногай йигитлери». Неге
десе асарлар баьтирлери ногайымнынъ увыллары боладылар. Аьр бир халк оьзининъ белгили увыллары ман оьктемсийди. Боьтен де бизим коьп миллетли Дагестанда…
Сосы китапти окып битип, мен шаир Анвар-Бек Култаев пен йолыгыстым эм оннан булай деп сорадым:
– Китапке баьри де язылган асарларынъ киргенме? Ол куьлемсиреди эм булай явап берди: – Билесинъме, менде ногай йигитлери акында эки китабим бар. Бу шыккан биринши китабим болады. Алла буйыртса, экиншисин де шыгармага боларман… Онынъ уьстинде аьли куллык этемен. Онлаган йыллар артта язылган асарларымнынъ биревлерин кайтара карап шыгып, бираз толыстырув да этип тураман. Булай зат бар, аьелим Стамулхан Якуб кызы мени таслап кеткеннен сонъ, бираз сувып басладым, коьнъилим бузылып калды…Аьли бираз коьнъилим ашылып баслады.
Ногай халкы ийги биледи Ярыкбай Абдулкадыров халкымыз арасында биринши болып Социалист Истинъ Баьтири деген энъ де йогары атка тийисли этилингенин. Онынъ
акында шаир Анвар-Бек Култаевте «Шоьл баьтири» балладасында язган. Ол баллада шаирдинъ ийги асарларынынъ бириси демеге боламан: тема ягыннан да, язылув ягыннан да. Эм мине сыдыраларда оны биз аьруьв кепте анълаймыз: ол ким, неге бизге бек сыйлы, суьйдимли:
Коьп кыйын сен
Салдынъ бизим, Ярыкбай,
Шуга юнли
Оьстируьвге койларды.
Данъылымда
Кеше-куьндиз эш ялкпай,
Кой артында
Кезип юрдинъ кумларды…
Сен юрген йол
Аьли калды ясларга,
Олар энди
Оьктем онда юреди…
Не десек те,
Ярыкбайдынъ керегин,
Айтпасам да
Ислеринде сезеди…
Сосы йыйынтыкта солай ок сыйлы орынды атаклы аьлим, фольклоршы Абдулхамид Джанибеков акында язылган баллада да тутады. Оны тамамлай келе, шаир булай дейди:
Меннен сонъ да
Онлаган-ав, шаирлер,
Сыдыралар
Сага язып турарлар.
Колларында
Тептерлер мен суьйинип,
Окымага
Алгасавлы шабарлар!
Халкымыздынъ белгили йигити «Данък» орденлерининъ толы иеси Алимхан Асановка багысланган «Алимхан» поэмасын тыныш окымага кыйын. Онда Анвар-Бек Култаев йигитимиздинъ баьтирлиги акында аьлемет кепте хабарлайды. Баьтирдинъ дав йылларында кайдай азап шеккенин, оьлим аяк астында неше де оратылганы автордынъ мунавдай сыдыраларында ашык коьрсетиледи:
Нариманнан
Еткен ол тап Берлинге,
Коьп кыйынлык
Коьрген бирге халкы ман.
Бетке-бет ол
Неше кере оьлимге
От ишинде,
Сув ишинде йолыккан…
Тек баьтирлик
Куьш куватын йоймаган…
Ясуьйкенлерге тувыл, бизим ясларга да яравлы дер эдим сосы шаиримиздинъ китаптеги «Бизим Альберт» дестаны. Мен оьзим де оны кайтип бир суьйип окыдым, яраттым эм ойлайман, сосы дестан оьз заманында язылган эм ногай ямагатына керекли асар. Йыллар оьтер эм келеек несиллер де Альберт пен оьктемсип тураягына эш бир шек те йок. Дестанда ол акында хабарлав бек ийги эм маьнели. Аьли мен бир неше сыдыралар да дестаннан келтирмеге суьемен:
Босагага минип-туьсип,
Бала шакта коьп юрген.
Ким осал эм куьшли,
Оны да оьзи сезген.
Кишкейиннен бу яшав,
Балады коьп сынаган.
Оьзи бек яс болса да,
Сынав керек – анълаган!.
Мине 5-нши август куьни де келип калды, эм бизим россияншы боксер эндигиси дуныя еринде куьшли эм бек йигерли американшы, дуныядынъ уьш кере чемпионы, Олимпиалык ойынларынынъ эки кере призеры Дюк Рэган ман ярыспага оьктем йосыкта бола берип, финалга шыкты эм оны да уьш те эки эсап пан енъди! Мине алтын медаль!
Мине боксер Альберт эндигиси Олимпиалык чемпионы. Айтып озайык, сосы ясымызды Олимпиалык чемпионы болувы ман йылы кепте РФ Президенти Владимир Путин 5-нши август куьнинде ок кутлады эм оны ман савлай Россия оьктем болатаганын билдирди.
Алтын медаль.
Алтын медаль. Алтын ды!
Коькирегин
Альберттинъ йылтыратты.
Ясымыздынъ
Аьлемет тапкырлыгы,
Ногайымнынъ
Баьрисин де кувантты.
Сени минен
Биз оьктеммиз анълашы –
Сав Дагыстан
Эм Россия куванды!..
Дестанын тамамлай келе, шаир булай деп юрегиндегин ашыкландырады:
Баска кепте. Бир баска.
Тагы да биз айтармыз.
Уьстинлик кайдай онда.
Дагыстанды йыярмыз,
Болып ногай ишинде.
Бизде миллет аз тувыл,
Эм олар да келерлер,
Алдынгыдай суьйине!
Саламын да берерлер.
Айтарлар коьп кутлавлар.
Соьзимди тамамлай келе айтар эдим: дестан не ягыннан да аьруьв эм заманында язылган. Йыллар оьтер эм оны ногайлар тувыл, баска миллетлер де суьйип окырлар.
З.Магомедова,
«Дагестан» ГТРК ногай редакциясынынъ етекшиси.