Тарих булакларда билдирилгенлей, XII-XIV оьмирлерде ногайларда бир неше калалар болган.
Олар – коьшпели ногай халкы орынласкан ерлерде савдалав, кайдай ды кол усталыклы ислердинъ эм административлик орталыклары эсабында курылган калалар. Мысалы, аьлиги Казахстан ериндеги Сыгнак каласы, XII оьмирде ол кыпшаклардынъ орталыгы эди. Евразияда ногай калалары болганы акында билдируьвлер де орын табады: айтпага, Эдил йылгасы тоьменлигинде (Саксин каласы) эм аьлиги Харьков каласы ювыгында (Шарухань каласы).
Белгилев керек, бурынгы ногай калалар кайсы ерлерде болганы археологларга аьлиги дейим де белгисиз болып кала береди, эм олардынъ аян орынласкан ерлери илми ой-эрислесуьвлердинъ темасы эм маьнели соравы болады. Сол дайымлык сорав бойынша оьз ой-токтасларын Нефтекум районынынъ Каясула авыл яшавшысы, краевед Касим Махсутов билдиреди.

Биз коьшпели цивилизация акында дайым да иркилсиз айта турамыз, тек соны ман бирге онынъ калай дуныяга энгенин, айырым бир затка да усамаган баскалыгын эм аьлеметлигин анълатып болмаймыз. Коьшпели халкта коьшипконып юрген кайдай ды бир шакта бирденнен оькимет яде эл туватаганын анълатып болмаймыз. Белки,
биз бек маьнели эм биринши караска коьринмейтаган затка эс этпейпиз, ама кайбир затларды тешкеруьвли анъламага керек болатагандыр.
Акыйкатында, тегис сыпырадай шоьлде сав цивилизациялы яшавды ясырмага болама? Олай демек, биз оьзимиз де сол сорав уьстинде ойламаганмыз. Эм мине энди онынъ маьнесине шыгып карайык.
Биз Евразиядынъ коьшпели халклардынъ тарихин кавгалардынъ эм шапкынлыклардынъ уьзилмеген тизбеси деп билемиз, ама сол заманындагы олардынъ мыратларын эм
маьнелигин осал анълаймыз. Не уьшин коьшпели халклар аьвелгиде согыс-урыслар юргисткенин биз анъламаймыз, олар кавгаларды аьр дайым да оьзине пайда уьшин
юргисткенлер деп айтылса да.
Сонда коьшпели халклар, ялгыз балшыбынлардай болып, бирденнен топарласып йыйналып эм шабылга (быть отсеченным) бир сол саьатлей келген карыж мырат пан баратаган болганма экен? Сонда яшаган халклар тек оьзлерин саклав ниет пен коршаланган боладылар, коьшпели халкларга шапкынлык этсе де, тек оьзлерин коршалав уьшин. Ама
бизге белгили, ялгыз балшыбынлар уьйирликке йыйылып, балшетен уйгынлап болмайдылар, оны тек келискен туьр балшыбынлары этип боладылар, эм шапкынлык тувыл,
кенем де коьбеймеге ниетленип.
Сога коьре коьшпели халклар да йогары уйгыншылыкка ие болмага болганлар, айырым ялгыз аьдемлер болып йыйналган йок, кайбир тарихшилер олардан тура косып
язбага шалыссалар да. Соны ман, уйгыншылыктынъ кайдай айырым баскалыгы болган эм онынъ куьши не затта болган экен?
Калалар – ол цивилизация нышаны, оьрленуьв белгиси. Олар коьшпели халкларда курылатаган болганын, ама соны ман бирге оларды йыйы бузатаган да орын тапканын биз билемиз. Оларды бузган сонъ, коьшпелилер кийик (дикий) аьлге туьсип, кала яшавы туьрленип, халк маданияты эм оькиметлиги йокка эсап болганма экен? Бу соравга явап: «Йок, йойылмаган, тек калады тегершиклерге коьтерип салып, коьшпели калага айландыратаган болганлар. Бурыннан алып коьшпелилер орда деп атаганлар сондай тегершикли калаларды.
Шынтысы ман да узактагы аьвелги заманларда ногай калалар болганын XIV оьмирде яшаган данъклы араб элгезер Ибн Баттутадынъ Алтын Ордадынъ ханы Узбектинъ бас каласында болганы акында билдируьвлер шайытлайды.
– Узак куьнли йолдан сонъ, – дейди Ибн Баттута, – биз тенъиз ягасында ерлескен уьйкен тувыл Азак (Азов) каласына келдик. Онда султан Мухаммед Узбек-хан ман салынган эмир бар эди. Ол бизге уьйкен сый этти, конаксуьерлигин коьрсетип. Муннан биз заьлимдей ярасыклыгы бар Маджар каласына карап йол алдык.
Маджардан Ибн Баттута сол заманда Биш-таг (Беш-тау) яде Пятигорье деп аталатаган ерде орынласкан ханнынъ ставкасына кетти.
Элгезер эм онынъ йолавшылары мунда хан оьз уьй меканы кепли сарайды янъы орынластыраяткан вакытка еттилер. Бу «урду» деп аталатаган лагерьге Ибн Баттута Рамазан-айынынъ биринши куьнинде (6-ншы май 1334-нши йыл) келген. Ол орамлары, межигитлери эм туьтини шыккан асханалары бар козгалатаган калады коьрди. Ама
орынласпага керек деген буйырык берилгенде ок, бу баьри зат бирденнен токтады эм козгалмайтаган аьлге келди. Ибн Баттутадынъ соьзлерине коьре, султан Мухаммад Узбек бек куьш-куват кевдели аьдем болган эм кенъ власть басында турган (онынъ басшылыгы астында тек мусылманлар тувыл, дин тутпайтаганлар да болганлар).
Узбек-ханнынъ коьшин (караван) Ибн Баттута булай суьвретлейди: «Олардынъ «урду» деп аталган коьши келди…, эм биз коьрдик оьз яшавшылары ман юретаган калады; онда межигитлер эм базарлар, пешлердинъ туьтини казан уьйлерден коьтериледи авада; оьз юрисинде олар ас-азык писиредилер, атлар юргистедилер арбаларды олар ман. Токтаяк ерге етип, шатырларды арбалардан туьсирип, ерге саладылар, неге десе сол отавларды коьширмеге енъил. Соьйтип олар межигитлерди эм туькенлерди ерлестирдилер. Солтаннынъ хатынлары бизим янымыздан оздылар, аьр бириси оьз аьдемлери мен айырым…, солтан келип оьзининъ орда-шатырында айырым ерлести».
Монголларда уьлис йосыгынынъ айырымлыгы – уьлис иесининъ коьшпели ордасы эм онынъ орыны болган. Ол «орда» (бурынгы туьрк тилиннен коьширгенде – ставка, резиденция хана) – туьрк эм монгол халкларында согысадминистративлик организациясы.
Орта оьмирлерде бу соьз бен патшалык басшысынынъ бас каласын атаганлар, сонъында уьйкен феодаллык патшалыклардынъ эм коьшпели халклардынъ союзларын белгилевде
сондай анълам кулланылган.Уьлис йосыгында монгол уьлис тоьрелер кешинуьви ханнынъ эм уьлистинъ «орда» деген сарай-шатырларын коьшируьв мен байланыслы болган. Ол тек Джучи Уьлисинде айырым белги болмаган, ханлардынъ эм мырзалардынъ коьшпели ордалары биз Иранда да, монгол вакытында Орта Азияда да болганын билемиз.
«Орда» деген соьз олардынъ (монголлардынъ) тилинде «орта» деген маьнеди билдиреди.
Тарих язувларда ногайлардынъ орта оьмирде коьшпели калалары болганы акында билдируьвлер йолыгады, мысалы, кыпшаклардынъ Шаруканъ эм Сугров деген калалары акында. 1111-нши йылда навруз айынынъ 27-де орыс бийлерининъ бирлескен аьскери Владимир Мономахтынъ басшылыгы ман Сальница йылгасы туьбинде (Дон шоьлинде) кыпшаклар аьскерине карсы согысып, енъген эм Шарухань, Сугров деген кыпшак калаларын бийлеп алган, ама Шарукан-хан оьз аьскерлерининъ коьбисин сол согысувдан аман шыгарган. Кала бийленип алынган болса, аьскерлердинъ коьбиси кайтип шыкпага болады бу ерден деген сорав тувады. Олар коьшпели калалар болганы аян, сонынъ уьшин де оларды яв камалап бажармаган, сонынъ уьшин сол калалар кайсы ерде орынласканын аьлимлер табалмайдылар.
Кыпшак ханнынъ яйлавы (яз орда) – яйлаклардынъ янында курылатаган болган, кыс шакта кыславлар (кыс орда) йылгалар янында ерлестирилгенлер, мысалы, Шарукан-ханнынъ ордасы Айдар яде Оскол йылгалардынъ бирисининъ янында орынласкан.
XIII-XIV оьмирдинъ яртысындагы перс эм араб булаклары «орда» деген анъламнынъ тек бир маьнесин биледилер. Оларга коьре, сол коьшпели орда, хан яде «уьлис етекшидинъ» коьшпели хан-сарайы (резиденция) болган. Бу соьзлер (орда, сарай) бурынгы туьрк сынтас язувларында, эм «Codex Cumanicus» (XIII оьмирдинъ ахыры) эм Византия язувларында тап XV оьмирге дейим йолыгады. Ханнынъ терме-сарайы маьнесинде «орда» деген анълам ханлардынъ ярлыкларында эм олардынъ орысша авдарувларында сав
XV оьмирдинъ узагында кулланылады. XIII-XIV оьмирлердинъ куьнбатар булакларында «орда» деп тап ханнынъ коьшин (савлай коьшпели каласын), а бир ерлерде ханнынъ яде бектинъ коьштеги шатырын (термесин) атайдылар.
Белки, «орда» онынъ уйгынлык туьзилисинде куреньнен (тырло – место дневной, ночной стоянки овец на пастбище) шыгады, олай деген, атабаслык тукымынынъ коьшуьв кеби. Ама «орда» асылы ман тамам баска.
Тешкеруьвшилер ордадынъ ямагатшылык туьзилиси несиллик туьзилисине карсы экенин айырып (астын сызып) коьрсететаган эдилер.
Орда (монголларда) аьскеруйгынлыклы анъламы болып, энъ алды ман ханлар яде нойонлар (монгольские князья) эм олардынъ нукер-аьскершилери оьзлерининъ тукымларыннан айырылган кеби.
Бас деп туьрклерде оькиметли кырув туьзилисининъ калыбында оьрленеди, мысалы, VI оьмирде туьркитлерде. Ама сонъ, аьдетинше, енъуьв барысында атаклы тукымлар (аксуьеклер) оьз куьшмаьнелигин йояды. Биринши орынга айырым ханлардынъ аьеллери эм олардынъ нукерлери (нукер – исторический воин или слуга на службе у знати) шыгадылар. Бу ханлар эм беклер оьз аьскершилери мен эм оларга бойсынган кара халк пан (коьп санлы), оьзлерининъ ырувы ман (племя, род) байланысын йойып, сол «ордады» туьзедилер. Ногай Ордада ырув-тайпа байланыслар тоьрелик пен беркитилген болган, сол зат уьшин бий ордасында карашы (предводитель войска) яде карашы-беклер болганлар. Карашылар – «Ногай Ордасын курган туьрли уьлислердинъ аьвелги басшылары», олай дегеним, ырувтайпа аксуьеклери. Бий кызметинде болган заманда карашылар бий
ордасында ырувлардынъ кызыксынувларын толтырмага борышлы болганлар. Бий сарайынынъ (ист. дворец) ишки карашылардынъ кызмети эм олардынъ кенъесте катнасувы оьз эрки мен болатаган болган.
Бийдинъ саясаты ман (политика) разы болмаганда, карашылар оннан оьз ырувларына да кетпеге болганлар. Кенъесте несиллик аксуьеклердинъ соьзин коьп юргизбеек уьшин,
бийлер арада оьз карасуьек якласларын карашылар атагын атап, кенъеске киргизтетаган болганлар.
«Ордадынъ» туьзилиси, онъ-сол колларга боьлинуьви савлай оькиметке коьшириледи. «Орда» соьздинъ эки яклык маьнелиги барын йогарыда айтылган зат анълатады:
бир ягыннан, ол – коьшпели орда эм базар, ханнынъ аьскерлери мен яшаган кеби эм ога бойсынган туьрли миллет халкы, экинши яктан, ол – савлай оькимет. «Орда» деген
соьз бен аталган ханнынъ коьшпели ноьгер (воин личной охраны влиятельного лица) яшав туьзилиси, онынъ хан-сарайы эм яшав йосыгы савлай патшалыкка коьшириледи. Сол функциядынъ баскалыгы ман келисте орыс йылязбалар бизге бу соьздинъ эки яклы семантикасын береди: бириншилей, ханнынъ шатыр-сарайын, онынъ ордасын белгилейтаган соьз, эм, экиншилей, бу соьз баьри ерди татар (ногай) оькиметин белгилев уьшин де кулланылады. Ызгы парс булаклар да («Атсыз Эскендердинъ») оькимет маьнесинде кулланады «орда» соьзин (Ак-Орда, Кок-Орда).
Касим Махсутов, краевед. Нефтекум районы.
Суьвретте: Алтын Ордадынъ Кубыласындагы орта оьмирликкартасында Ногай Шахары Маджар.
(Ызы болаяк).