Окытувшылар уьшин
Буьгуьнлерде ФГОС-ы (Федераллык оькиметлик билимлендируьв стандарты) окувшыларга билим алмага бирдей амалларды, олардынъ аьр бирине йогары етимислерди таппага эм онынъ негизинде окытувды аьр бир окувшыдынъ билимине коьре озгармага амал береди. Бу эсапты шешуьвде ана тилдинъ маьнеси уьйкен. Окытувшыдынъ ярдамы ман балалар ана тилинде тувра соьйлеп, окыганларын анълап эм дурыс язып уьйренмеге, аьр бир деристе соьз байлыкларын оьстирмеге, оьз тиллерининъ авызлама эм язба амалларынынъ баскалыкларын билмеге кереклер. Бу талапларды толтырар уьшин, окувшылардынъ ясларына эм билимлерине каратылган китаплер баспаланадылар. Бу заманда КЧР-дынъ билимлендируьв эм илми министерствосы мектеблер уьшин окув китаплерди баспадан шыгарувга керекли эс береди. 2010-ншы йылдан баслап, аьр бир миллет – ногай, карашай, шеркеш, абаза тиллеринде – туьзетилип, янъыртылып, толтырылып китаплер, «Методикалык кулланмалар» («Тувган тилден дерислер») баспаланадылар. Мысалы: аьр бир класста балаларды дурыс окувга эм язувга уьйретуьв амаллары тербиялав ислери мен тар байланыста барадылар. 1-нши класс уьшин туьзилген «Элиппе» Адыгей Республикасынынъ бас каласы Майкопта 2014-нши йылда дуныя коьрген. Онынъ авторлары: педагогикалык илмилерининъ кандидаты, халк билимлендируьвининъ отличниги, КЧРИПКРО-нынъ карашай-балкар эм ногай тиллер эм адабиатлар кафедрасынынъ доценти С.Аюбова, РФ йогары кеспилик билимлендируьвининъ сыйлы куллыкшысы КЧРГП колледжининъ окытувшысы Мая Сефербиевна Кубанова. Элиппеге «Методикалык кулланмады» С.Аюбова язган. Ол Майкоптынъ ООО «Полиграф – ЮГ» деген китап баспасында 2016-ншы йылда шыккан. Автор методикалык кулланмадынъ басында окытувшыга каратылган «Кирис соьзин» орынластырган. Мунда ол кулланмадынъ окытувшы уьшин уьйкен маьнеси бар экенин айтады. Китап С.Аюбовадынъ эм М.Кубановадынъ ногай тилинде шыккан «Элиппесине» эм «Язув уьлгилери» бирге комплексли кулланувга каратылган. Шыгармадынъ энъ де маьнели борышы – ол биринши класска келген балаларды анълавлы окып, дурыс язып уьйретуьв, окувшылардынъ соьйлев эм язув сулыпларын оьстируьв, соьзлик байлыкларын теренлетуьв эм окувга кызыксынувды тувдырув болады. Окувшыларды окытып эм яздырып уьйретуьв ислер мен бирге тар байланыста каныгыслы тербиялав куллыклары да бирге барадылар. Биринши куьнлерден баслап, оларда аьдемшилик, эдаплык касиетлер де тербияланадылар. Окув йылынынъ бойында озгарылаяк аьр бир дерис балалардынъ тек окув эм язув сулыпларын оьстирип калмай, олардынъ тоьгерегиндеги яшав акында билимлерин теренлетпеге, арттырмага, куллыкты суьюв сезимлерин тувдырмага каратылган. «Элиппединъ» эм «Язув уьлгилерининъ» аьр бир бетиндеги кызыклы затлар (материаллар) йогарда коьрсетилген мыратларды толтырмага амал бередилер. Олардынъ темалары булар: «Тувган Эл», «Мектеб», «Кала», «Йыл шаклары», «Айванлар дуныясы»… Окувшылардынъ соьйлев тиллерин байытар уьшин юмаклар, айтувлар эм такпаклар, янъылтпалар, санамавлар берилгенлер. 2-нши класс уьшин «Тувган тил» 2014 йылда Черкессктинъ китап баспасында шыккан, авторлары: С.Кукаева, филология илмилерининъ кандидаты, доцент, КЧИГИ-динъ бас илми куллыкшысы эм Д.К.Джанбидаева.
Китапке «Методикалык» кулланмады Сафият Алиевна Кукаева язган. Бу куллык Майкоптынъ китап баспасында ярык коьрген. «Методикалык кулланмадынъ» авторы Сафият Алиевна язган куллыгында мектебтинъ эм окувшы балалардынъ яшавы эм каьрлери, окувлары, олардынъ бири-бири мен дослыгы, бир-бирлерине этетаган ярдамлары акында бу хабарларда эм ятлавларда айлак дурыс ашыклайды. Программа ман бу «Методикалык кулланмага» кирген шыгармалардынъ окув эм тербиялав уьшин маьнелери уьйкен. Балалар оларды окыганда эм айырганда, аьр бириси тексттеги геройларга усамага шалысадылар, олар кыйынлы аьлге калса, кайгырадылар. С.А.Кукаева оьзининъ кулланмасында балалардынъ табиатты суьюв, оны зыяншылардан саклав сезимлерин кеплевге, тербиялавга, йыл шаклары (кыс, язлык, яз, куьз) акындагы билимлерин теренлетуьвге айырым эс эткен. Балалар окытувшыдынъ ярдамы ман оьзлерининъ толтырган аьр бир куллыгына, окыган аьр бир шыгармасына дурыс карап, оьз баасын берип уьйренедилер. «Окувшылардынъ ойлав, соьйлев, окув, язув аьрекетлери, акыл оьткирликлери эм тил байлыклары ата- бабалар соьйлеген тилде оьспеге кереклер», – дейди китаптинъ авторы. 3 класс уьшин «Тувган тил» китаби 2010-нши йылда Черкессктинъ китап баспасында шыккан, авторлары: филология илмилерининъ кандидаты Софья Абдул- Хамидовна Калмыкова, КЧР илмисининъ сыйлы куллыкшысы; «РФ-тынъ сыйлы окытувшысы», доцент Капой Махмудовна Капаева, КЧР китап баспасынынъ ногай боьлигининъ редакторы. Китапке «Методикалык кулланмады» К.М.Капаева язган. Ол Майкоптынъ ООО «Полиграф-ЮГ» деген китап баспасында 2016-ншы йылда дуныя коьрген. – Окувшылардынъ деристе катнасувын оьстирмеге, сонъ бегитпеге, окылган асарлардынъ маьнесин дурыс анълап, хабарлап уьйренмеге кулланмада баьри шартлар да бар, – дейди автор. Янъы темады анълатув уьшин, озган материалды бегитуьв уьшин, туьрли окув аьрекетлерин кеплев уьшин аьр бир деристинъ планы буьгуьнги алдышы педагогикалык талапларына яваплайды. Аьдемге алган билимин, сулыбын, баьри яктан да билген затларын келеектеги яшавында кулланмага аьзирлевде адабиат ярдам этеди. Китап – тербиялавда энъ куьшли окытувшы. Сонынъ уьшин мектебте окытувшыдынъ энъ биринши борышы – китап окувды суьйдируьв. 4-нши класс уьшин «Тувган тил» китаби 2012-нши йылда Майкоптынъ ООО «Полиграф-ЮГ» деген китап баспасында шыккан, онынъ туьзуьвшиси бу сыдыралардынъ авторы болады. 4-нши класстынъ окувшыларына окымага эм тексттинъ уьстинде туьрли ислер озгармага, яттан уьйренмеге хыйлы шыгармалар берилгенлер. Олар туьрли жанрларга язылып, «Тувган тил» китаптинъ 11 уьйкен боьлигинде орынластырылганлар. Олар аьр бир боьликтинъ ишине кирген шыгармалардынъ маьнелерине коьре аталганлар: «Куьз», «Кыс», «Язлык» эм баскалар. Айтылган боьликлерге кирген шыгармалар окувшыларды яшавларында тувра йолга туспарламага амал берееклер. Олар М.Курманалиевтинъ «Тувган Элим деп санайман», С.Капаевтинъ «Аьжи-Кала», Б.Баисовтынъ «Онынъ аты Асан эди», Г.Мурзаевадынъ «Картлыкты сыйла» деген эм оьзге шыгармалар. Окытувшы аьр бир деристе окувшыга озган темаларды арт кайтарып, соьзлик уьстинде белсенли ислетип, окувшыга окыган затынынъ акында оьз ойын айттырып, окылганды толысынша уьйретип, билим мырадын кеплеп уьйретпеге керек.
Окытувшы тувган тил дерислеринде, темага келискенине коьре, мунавдай коьрсетпелерди кулланмага керек: интерактивли такта, язувшыдынъ, шайирдинъ портретлери, диафильмлер, грамзаписьлер, магнитофон, телевизор, радио, дурбатлар… Бу «Методикалык кулланмада» 4 класс уьшин берилген окув дерислери акында коьрсетилген ислердинъ баьриси де уьлги кепте берилгенлер. Окытувшы оьзининъ окытув эм тербиялав куллыгында окувшыларынынъ билимлерине коьре, берилген ислердинъ баьрин де оьзинше туьрлендирмеге яде баска туьрли йосыклар ман озгармага болаяк. Айтылган китаплердинъ уьстинде белсенли каьр шеккен авторларга – халк ярыкландырувшыларына – яшавларында коьп яхшылыкларды, берк ден савлыкты, узак оьмирди, ошакларына таьвесилмес наьсипти, халк билимлендируьв исине этетаган авыр, ама оьрметли ислеринде тагы да уьйкен етимислерди сагынамыз.
Насипхан Даулова,
Россиядынъ журналистлер Союзынынъ агзасы, КЧР сыйлы окытувшысы.

