Эдигединъ ясыртын атлысы
Тарихимизде айтылган бийимиз Эдиге аьли де Ногай Ордамызды туьзгенше, оьзининъ колтыклавшысы Темирди ол 1391-нши йылда Алтын Ордага карсы согыс пан атланган заманда озгарып барган. Дав юрип турган аьсерде онынъ басына бир политикалык ой келеди. Темир согыстан кайтып келеятканда, Эдиге сол беттеги эллерге олар «оьзининъ элин эм юртын калдырып, баскалар барып болмагандай бир авыр эм кавыфлы ерлерге кетсинлер эм йолда эки куьнге дейим бир еринде токталмасынлар. Эгер соьйтип этпесе, Темир оларга кувып етпеге эм бузгышламага болады» деген буйрыгы ман бир атлысын йибереди. (Шихаб ад-Дин Ахмад ибн Мухаммад ибн Арабшах. Аджаиб ал-махдур фи акбар Тимур. Каир, 1305 (1887-1888, 59-ншы б.). Ырувлар онынъ буйрыгына бойсынадылар эм кула шоьлге коьшип кетедилер. Муннан сонъ, Эдиге кайдай ды бир сылтав тавып, гураганнан (Темирдинъ титулларынынъ бириси) Дештке (алдынгы Дешт-и-Кипчак шоьллери) карап кетеди.
XV-XVI оьмирлердеги авторлар Эдигединъ эли Яйык пан Ем йылгалары бойларында коьшип-конып юрген деп язадылар. Соны ман мине бу йылгалардынъ аралыгы «баскалар барып болмагандай бир авыр эм кавыфлы ерлер» болып шыгады. Эдигединъ кавыфсызланувын анъламага болады: неге десе алданган патша онынъ артыннан язалавшы каракларды йибермеге болатаган эди. Ама оннан да бек ол Темир эндигиси онынъ артыннан сырт-куьнбатарга, Темирдинъ аьскери 1391-нши йыл юрип, Джучидлердинъ баьри байыр уьлислери де тоналган эм баьри алмага болатаган олжалар алынган ерлер мен эндиги кайтарып аьскер йибермес деп санайтаган эди.
Дурысында да, гураган оьзининъ йолдасынынъ анъсыздан йок болганын эситкенде, шырайын да сытпады. Бир ягыннан ол сол ок заманда Иракты басып алув аьрекетине аьзирленип туры эди. Эдиге десенъ, коьп йыллар онынъ азбарында оьткерген саялы, согыс юритуьв бойынша Тамерланнынъ алдыдагы планларын билип, Куьнтувар Дешт авлаклары эндигиден армаган сол планлар ишинде коьринмейтаганын анълаган болган…
Эдигединъ буйрыгы сырткавказ шоьллерине – мангытлардынъ алдынгы яшаган ерине йиберилген болар деп ойлаймыз. Бу район сол аьсерде Орта Азия баскыншысынынъ шапкынлык этпеге суьетаган экинши ери болмага керек болган эм Эдиге сонынъ акында билмеге болатаган эди.
Мангытлар тувра заманы ман коьшип кетедилер. Баскыншылык эткен заманда 1395-нши йылдынъ октябрь айында Темирдинъ ставкасы Кобаннынъ тоьмен бойларында орынласкан эди, гураган оьзи болса Теректинъ сырт ягында, Куьмиге янасып келетаган туьзликлерде, мангытлар тек янъыларда таслап кеткен ерлерде кыслаганы белгили. Олар (мангытлар) оьзлерининъ акыллы етекшисининъ маслагатына бойсынып, Эдилдинъ аргы ягына шыгып, куьнтуварга коьшип кеткенлер.
В.Трепавловтынъ «Оьз алдына эркин Орда» деген китабиннен (Москва, 2015 й.). Баспага Й.Агаспаров аьзирлеген.

