Белгили болганлай, байрамлар, эстеликли куьнлер оьзиннен-оьзи тувмайды. Кайбиревлерининъ узак заман бойы созылган тарихи бар. Соьйтип айтпага болады Аталыкты Коршалавшы куьни – биз элимиздинъ кавыфсызлыгын канагатлайтаган Савытлы куьшлер эм баска куьш структуралар ваькиллерине сый-оьрмет этилетаган байрам акында.

Не мен маьнели бу байрам биз уьшин? Россияда согыс майданларда канын тоьгип куьрескен оьз баьтирлери болмаган аьеллерди табув бек кыйын. Тек XX
оьмирде бизим элимиз коркынышлы эм миллионлаган аьдемлердинъ яшавларын кыскарткан коьплеген кан тоьгисли согыслардынъ азабын кешкен. Савлай Аталык тарихинде де бизим аьскершилерге ортакшылык этпеге туьскен коьплеген согыслар, каты урыслар, согыс кампаниялар орын табады. Аьскерлик куьш-куватлыгы бизим патшалыгымыздынъ бас белгиси болган эм болады. Армия оьз халкы ман бирге элимиздинъ бойсынмаслыгы уьшин бирге болганын тарих бетлериннен неше мысал де келтирмеге болады, айтпага, Минин мен Пожарскийдинъ басшылыгы ман Москвады поляклардынъ интервенциясыннан босатылганы, 1812-нши йыл, Уллы Аталык согыслары…

Аьлиги Россияда Аталык Коршалавшы куьни бизге Кызыл Армиядынъ тек аьвелгидеги данъкы акында тувыл, бизим патшалыгымыздынъ тарихинде баьри аьскершилик йигитликлер акында эске салады. Биз айырым оьзгеристи белгилемеймиз, ама аьвелгидегилерден алып аьлиги бизим баьри коршалавшыларымызга уьйкен сый-оьрмет этемиз. Оьзгерис яде оьмир, аьскерлер кеби яде тийисли савгалардынъ барлыгы – бу затлардынъ маьнелиги йок. Байрам кайдай болса да бир белгили эм маьнели оьзгерис пен аян байланыслы болмаска да болады, энъ маьнелиси сол – онынъ кайдай данъклы белгиси бар, кайдай эстеликти ол бизге коьширеди.
Аталыкты Коршалавшы куьни бизим элимизде бир оьмирге бираз етпеген заман узагында белгиленеди. Аьлиги россиянлылар уьшин бу байрам – куьнле-куьнлик яшавдынъ уьзилгисиз кесеги. Баьри авырлыкларга карамастан, аьскерлик кесписи аьлиги заманга дейим — сыйлылардынъ ишинде. Сонынъ уьшин, бу байрам куьнин белгилей берип, биз тек аьвелги акында эстеликти коьшируьв бойынша (сонынъ ишинде оьсип келеяткан несилге де) маьнели борышты толтырып калмай, Аталыгымыздынъ баьри коршалавшыларына да сый-оьрмет этемиз.

Болмаяк эди бизим элимиз, болмаяк эдик биз сизи мен, эгер оьмирлер узагында, Элимиздинъ шешекейленуьви уьшин оьз яшавларын аямай, бизди душпанлардан коркынышсыз эм акыллы аьдемлер коршаламаган болсалар. Олар акында баьри заманларда да таварыхлар туьзилген, йырлар эм ятлавлар язылган.
Бар сондай эр йигитлер аьр халкта, бар аьрисинде данъклы дав енъуьвлери, болган эм аьли де бар ногайымда да Аталыгын, Тувган ерин, ата юртын, элге кыйынлык туьскенде, коршалавга шыкканлар. Сол енъуьвлер акында эстелик несилденнесилге коьширилип, халктынъ бирлигин беркитеди, атабабаларымыздынъ уллылыгы
уьшин оьктемлик тувдырып.
Ногайлардынъ аьскерлик тарихине Аталык эм шет эллер историографиясында аз бетлер берилмеген. Бизим атабабаларымыздынъ эрлиги эм йигитлиги, эркинликти суьетаганы эм коркынышсызлыгы йогары бааланган орыс фельдмаршалы Миних пен, доминикан орденининъ монахы Жан де Люк пен, элгезерли А.Олеарий мен, немец профессоры Тунманн ман, дав исинде ногайлардынъ сулыплыгын белгилеген англис элгезерли Дженкинсон.
Оьз ата-бабаларынынъ данъкын туьсирмегенлер ногайлар Наполеоннынъ аьскерлерине карсы турувда да 1812-нши йыл Аталык согысында. Соны шайытлайды XIX оьмирдинъ биринши яртысында француз суьвретшиси Кю-Лю Дерсэ мен язылган картина. Онда атланмага аьзир болып ат уьстинде ашык басы эм салпыраган кекели болган ногай аьскерши ясалган. Бу картинадынъ негизинде Дерсэдинъ ердеси суьвретши Дюбуа оригиналга усаслы гравюра туьзген. Аьлиги заманда ол Россия патшалык тарих музейининъ бир боьлигинде сакланады. Сол гравюрадан фоторепродукция Андрей Павловтынъ 1842-нши йылда Санкт-Петербургта баспаланып шыккан «Путешествие по Кизлярской степи в 1824-1835 годы» деген китабинде ерлестирилген.
Онынъ боьликлерининъ бириси «Ногайлар акында» деп аталады. Павлов ногай авылларынынъ бирисинде бир кере касында кедеси мен бараяткан бир агай ман танысканы акында билдиреди. 1812-нши йылдагы Аталык согысынынъ катнасувшысы болган 70 ясындагы аксакал ога караногайлардынъ, казаклар ман бирге оьзи де Наполеоннынъ аьскерлерине карсы куьрескени акында яркын этип хабарлайды.
Павловка ногай авылына Георгиевсктен полковник, пристав эм тилмаш келип, йыйылганлар алдында ортак мобилизация акында патшадынъ Указын окып эситтиргени акында белгили болады.
Соны ман, караногайлар «кайдай ды бир Наполеон» уьйкен санлы аьскери мен Москва туьбине янасканы акында билдилер. Бир юма ишинде 500-ге ювык аьдемлер йыйылдылар, оклар аьзирледилер, оьз акшаларына Кизляр оружейниклерден туьбеклер, кылышлар сатып алдылар эм есаул Абубекердинъ басшылыгы ман орыс армиясына коьмекке алгасадылар. Уьш юмадан олар Москвага еттилер эм Таган заставасы янындагы бир орыс авылында орынласып, донской казакларга косылып, биргелесте явдынъ фураж эм азык-туьлик пен канагатланмага болатаган йолды бувдылар.
Бу тарих урысынынъ катнасувшысы агай уьйкен разылык пан
оьз командири, аты кенъ белгили казак атаманы Матвей Иванович Платонов акында да хабарлады. Онынъ басшылыгы ман орыс армиясы сырасында караногайлар Парижге дейим еткенлер, суьйикли Элин коршалаганлар, тувган ерин каарлы явдан босатып. Павлов оьз китабинде ногайдынъ аьскерлик йигитлигин белгилейди: урыс барысында ол каты болады эм языксынув дегенди билмейди. Онынъ соьзлерине коьре, ногай аьскершиси командирдинъ биринши шакырувы ман сонда
ок коьз ашып-юмганша явга атылады, ат уьстинде бараятып, явга карап тапанша атады, кылыш пан урады, окты коьтереди, боьтен де явга усташа арканын таслайды, тек бир де есирге туьскенди оьлтирмейди…
Элин коршалавга турган эм доьрт йыллар узагында йигитлик пен куьрескен ногай халкым Экинши Уллы Аталык согысында да. 1941-нши – 1945-нши йыллар ишинде шоьл еримизден фронтка 2560 аьдемлер кеткенлер, кайбир аьеллерден бир неше аьдем болып. Айтпага, немец-фашистлерге карсы согысувга Кумлы авылыннан Отегул Ваисов баьри ети увыллары ман (энъ кишкейи 16 ясында болган) бирге атланган. Оькинишке, согыс урыслар майданларыннан ога эм онынъ кайбир увылларына тувган ерине кайтпага бакты буйырмады.
Кайттылар ата юртына, ювыкларын суьйинтип, тек уьшеви – Даут, Даьвлен эм Истамали Ваисовлар. Бас иемиз фашистлер мен кан тоьгисли урысларда бизим эркинлигимизди эм бойсынмаслыгымызды коршалаганлар алдында. Биз дайым да борышлымыз бизге тынышлы яшавды савкатлаганларга. Буьгуьн бизим
борышымыз – Уллы Енъуьв аьскершилерин дайымга эсте саклав. Сол йыллардынъ коркынышлы оьзгерислери, баьтирлик коьрсеткен ердеслеримиз акында эс яшаган шаклы бизге биревдинъ де куьши етпес. Россияда, душпан ягыннан кавыфлык тувса ок, явга карсы турувга эр йигитлер дайым да табылганлар. Соны шайытлайды буьгуьнлерде согыс спецоперациясы озып турган ерде бизим эр йигитлеримиздинъ коьрсететаган баьтирлиги: олар авырлыклардан эм сынавлардан коркпайтаган, Аталыгын, тувган ерин, оьз халкын коршалав уьшин оттан да, сувдан да оьтпеге аьзир аьскершилер. Солардынъ ишинде элимиздинъ япсарларын коршалавда турадылар согыс катнасувшылар Ваисовлардынъ уныклары эм немерелери.
Любовь Уразаева.
Суьвретте: Истамали, Даут эм Давлен Ваисовлар.