Йыл сайын элимиз маданият асабалыгын саклавга эм миллетлер ара бирликти беркитпеге каратылган маьнели оьзгерислерди байрамшылайды. Сондай маьнели байрамлардынъ бириси – Россия халклар тиллерининъ куьни. Ол бизим элимиздинъ орын тапкан аьдет-йорыклардынъ байлыгын эм туьрлилигин белгилейди.

Бу байрам куьни 2025-нши йылда патшалык дережесинде РФ Президенти Владимир Путиннинъ баславы ман токтастырылган. Онынъ бас мырады – аьр диалекттинъ статусын беркитуьв, оны уьйренуьвге себеплик этуьв эм миллет менлигинде онынъ туткан орынын белгилев.
Оьзек те, Россия халклар тиллерининъ куьни деген байрам токтастырылганы – ийги баслав: ол яшавга шыгарылмага болаяк туьрли проектлерди эм программаларды белгилейди. Ама ол бас борыш – тиллерди саклав маьселесин шешип болмайды. Бу ерде мен булай айтар эдим: байрам аьдемлердинъ анъ-акыл эм маданият дережесинде юритилетаган куллыкка себеплик этеди, а тилди саклав маьселесин шешуьвге каратылган уьйкен оьлшемли стратегиялык, практикалык шаралар керек.
Ана тилин саклав эм несилден-несилге коьшируьв деген енъил тувыл. Онынъ себеплери де аз тувыл. Бас кавыфлык яс несил ясуьйкенлерден тилге уьйренмесе. Коьбисинше булай болады: ата-аналар балалары ман ногай тилинде соьйлемейдилер, эм тамамында тил армаган коьширилмейди. Бирерде бу зат яслардынъ баска якка коьшип, оьмир суьргени мен байланыслы: яслардынъ ойы ман, айтпага, кала еринде ис басамак пан коьтерилуьв яде баскалар ман аьллесуьв уьшин ана тили керек тувылдай болып коьринеди.
Халк тили яшайды, эгер оны туьрли тармакларда (патшалык управлениеде, билимлендируьв тармагында, коьлемлик информация амалларында, маданиятта) кулланадылар. Ама коьп ерлерде ондай эп йок. Мысалы, бизим мектеблерде ногай тилине уьйренетаган болсалар да, официаллык аьллерде оны ман пайдаланып болмайсынъ. Бизим районда ерли власть органларында, организацияларында эм учреждениелеринде, балалар бавларында эм билим ошакларында официаллык дережеде орыс тили мен пайдаланылады. Мектеблерде де ногай тили эм адабияты аьвелгиден алып парызлы окув программасына киритилип уьйренилген. Оьткен оьмирдинъ 70-нши йылларында ногай тилинде баска дерислер де юритилетаган эди: эсимде, сол йылларда математика – эсап, природоведение – табият дериси деп ногайша оьткерилип, сондай атлы ногай учебниклер де бар эди.
А аьли балалар ногай тилин билсин дегенге сувык карайдылар. Аьжейипке калдырды бизим бир мектеб басшылыгы ягыннан окувшылардынъ ногай тил эм адабият окув сабакларын окымаска ыхтыяры бар дегени. Онынъ билдируьви мен, ногай тил эм адабият дерислериннен кайбир окувшылар босатылмага болады экен, эгер олардынъ сол окув сабагын уьйренмеге аваслыгы йок болса. Мага коьре, ана тилин саклавда мектеб энъ бас орынды тутады, несилден-несилге онынъ коьширилуьвине себеплигин тийгистип. Ол окувшыларга тек билим берип калмай, балаларды ногай тилин, халкымыздынъ маданиятын эм тарих эстелигин юритуьвшисиндей этип, баалап уьйретеди.
Тек ана тили бирлестиреди аьдемлер янларын, тарихти аьлиги заман ман, ата-бабалардынъ яшавын бизим яшавымыз бан. Ана соьзи аркасы ман бала оьз халкынынъ увылы яде кызы болады. Аьр аьдем билмеге керек оьзининъ ана тилин, ол – яшав эм табият законы.
Бек кыйнаган адабият яратувшылыгынынъ негизи – ана тилининъ аьли данъклы шаир кызымыз Кадрияды. Ол оьзининъ «Тил байлыгы – эл байлыгы» деген макаласында язган: «Эгер дуныя адабиятынынъ уллы усталары: Навои, Низами, Насими, Гете, Байрон, Пушкин, Брюсов… оьз тиллерининъ ресурслары ман бажарымлы пайдаланмаган болсалар, олар бийикликлерге етиспеек эдилер… Эм бар ма маьне тилдинъ уллы байлыгында, эгер оны бааламага эм тилди юритуьвшилер пайдасына айландырмага бирев де табылмаса? Ногай халкында уллы, илми мен аьли де тешкеруьвли каралмаган, халклык соьз яратувшылыгы бар… Келисли ме бизге, сол байлыктынъ тувдыкларына, сонынъ акында билмеске?.. Кетеди яшавдан акыллы ата-бабаларымыз, эм кыйнамай ма бизди олар ман бирге кеби бойынша аьлемет, иштелиги бойынша терен маьнели ой-токтаслар кайтпаска кеткени? Коьплеген язувшылар бурынгыдан сакланып келген аьлемет соьзлерди кулланмайдылар, окувшы оларды анъламас деп ойлап. Аявлы язувшылар, ойларын эм сезимлерин яркын суьвретлеп болатаган шаирлер! Уялманъыз! Халк анълар – не уьшин анъламасын! Халк авызыннан тувылма сол соьзлердинъ сизге коьшкени!».
Бар Кадриядынъ поэзиясында ногай тили акында ялынлы сыдыралы «Тилим меним» деген ятлавы. «Ногайымнынъ оьрметли хатыны О.К.Толубаевага рахметли сезимлер мен багыслайман» деп, бу сыдыралар сол заманда ерли мектебте ногай тил эм адабият окытувшысы болып ислеген Оьлмес Кусеповна Толубаевага багысланып тувганлар.
Ынанмайман тилди муттым дегенге,
Тилди муттым дегенге ынанмайман.
Шаркларына бир инсанлык энмеген
Бу тайпады инсанга санамайман...
Оьткен оьмирдинъ 70-80-нши йылларында Оьлмес Кусеповна Толубаева, мектебте окытувшы болып куллык этип, бизим несилде ана тилине суьйимлик тувдырган, ногай тили эм адабияты бойынша терен билимлер берген. Ол ногай тил эм адабият окув сабаклары бойынша бизди окытув ман бирге, оьзининъ иси мен бизде патриотлык сезимин кеплевге себеплигин тийгисткен, ана тили тек саклансын тувыл, армаган да оьрленер уьшин негиз салган.
Тилди саклав – ногай халкынынъ келеек несил алдында турган борышы, а ана тили – аьдемнинъ оьз халкы ман юка байланысы.
Л.Эльгайтарова.