(Басы 30-ншы номерде) 

Терме. Эсик орынына илинген оьрнекли кийгиздинъ онъ бетинде ошак, онынъ астында туьтинлескен тезеклер. Терме ортасындагы шанъырактан туьтин юка йылгырып, ашык коькке тартылады. Ошак касында уьш туяклы олтырадынъ уьстине ясыл каптал кийген яс хатын олтырып, кой май ман бавырсаклар писиреди. Термединъ тоьгерек тамында агаштан этилген савыт-садак илуьвли (уьйкен агаш касык, май этилетаган куьби, камыстан этилген суьтлик эм сондай баска затлар). Термединъ кувысында ерге тоьселген бир неше оьрнекли кийгизлер уьстинде бир карт хатын, яс Айсылув атлы кызалак олтырылар. Ясуьйкен хатын койдынъ юниннен йип ийирип олтыры. Айсылув болса, аьзир йипти уршыкка орайды. Сол бетте кийгизлер эм ястыклар уьстинде олтырган карт домбырада ойнайды. Мойнапа тайпасы шоьлде коьшип-конып юргенде, ол кыпшаклар юртыннан уьш шакырым ерде шоьлдинъ этегинде токтайтаган болган. А кыпшаклар тайпасында болса, Аметтинъ Явгайтар атлы бийик, явырыны яйдай увылы оьскен. Ол бек куьшли, акыллы, йигерли эм куьн астында куьйген ярасык йигит болган. Мине ол асыл тайпалы атка атланып шоьлде шабады эм, ат уьстинде ушып бараятып, ерден кавмак уьзеди… Оразбай хабарын бардыра береди. Коьзлерин бадырайтып, авызын ашып, кишкей Кадрия тынълайды. Мажага карап, Оразбай айта береди: – Эм мине бир куьн ол конакта мойнапаларда болады. Тагы да коьз алдымызда терме… атын согылган шетенге байлап, Явгайтар энъкейип, Айсылувдынъ атасы Тойгелдидинъ термесине кирди. Карт пан аманласып, бир кесекке Айсылув ман коьз карасын алды. Сондай яс ыспайы кызды коьрип, ол, тынысы битип, атасы не зат уьшин йибергенин де мутып, токтап калды. Соьйтип, бир зат та айтпай, термеден уьндемей шыкты. Хатын ман карт оны бир зат та анъламаган коьзлери мен йолга салдылар. Явгайтар Айсылувдынъ коьз карасыннан, ярасыклыгыннан эсин йыялмай, атланып шоьлге шавып кетти. Ол Айсылувды урламага токтасты. Зулым сукыршы (злой колдун) Ындырбай да, Айсылувдынъ атасы Тойгелдиде сондай яман касиетли аьдемге кызын бергиси келмеген. Эм мине бир исси куьнде, Айсылув козыларын багып турганда, Явгайтар оны анълып турады эм акашады. Ындирбай, соны эситип, не этеегин билмей, сыкыршылык этип баслайды. Каргысынынъ ызында кышкырады: «Кыпшак тайпалары Аметтинъ улы Явгайтар, Тойгелдидинъ кызы Айсылув, айланынъыз кусларга, тынышлык билмей, коькте ушып юринъиз, а сизге анъшылардынъ оклары ушып турсынлар. Ишип-ашап болмастай, узын алыкларынъыз (клюв) болсын, шоьлде ерге ювык янасып, оны сезип болмагандай узын аякларынъыз болсын». Сол аьйлеленген соьзлерин кышкырып айтты. Шоьлде атлар ман шавып бараяткан Явгайтар ман Айсылув коьз алдыда узын тырнаклы, оьткир алыклы, куьлтуьс кусларга айландылар. Эм коькке ушып кеттилер. Ама олар оьлмедилер. Олар коькте ушып юрдилер, шоьлде оьткир авызлары ман оьзлерине ас тавып уьйрендилер, оьзлерининъ уяларын ясап, биринши балапанларын шыгардылар. Коьк олардынъ уьйи болды, онда олар эркинликти эм суьйимин таптылар. Тек шоьлде олар уялар ясадылар, эм йыл сайын оларда бир балапан тувды. Ама аьр йыл куьзде Явгайтар ман Айсылув йылы якларга уштылар, а язлыкта коьбееген балалары ман шоьлге ушып келдилер. Аьдемлерден коркпадылар, олардынъ термелерининъ касында орынластылар. Аьдемлер де шоьл кусларына тиймедилер, олар турналарды ерине алал болган ваьлий куслар деп санадылар. Аьр ким оларда Явгайтар ман Айсылувды коьрди. Бу таварых оьмирден-оьмирге етеди. Мине мага оны атам айткан, а мен сага айтаман». Оразбай хабарын кутарып, Кадриядынъ басын сыйпады. Кишкей Кадриядынъ коьзлери ясландылар. Ол тегераннан, астаакырын йылап: «Явгайтар ман Айсылувга калай язык», – деди. Оразбай, Кадриядынъ толы тамшылы коьзясларын сыпырып: «Оларга языгынъ ийимесин, кызым, сен билесинъме, коькте оларга калай аьруьв. Коьк бек уьйкен, олар онда эркин ушадылар. Карашы, мен сага калай аьруьв сыбызгы ясадым, кая, онда ойнап карайык па? Оразбай, сыбызгыды алып, онда ногай анъды ойнады. Кадрия турагалып, анъга коьмилип тынълады… … Кадриядынъ квартирасы. Телевизорда ызгы хабарлар. Кадрия терен ойланып, тамга карайды. Ол, аякларын кушаклап, тоьрде олтыры. Эсиктен каты конъыравшыкты. Кадрия, сав кевдеси мен сескенип, тынълап карады, узак эм бездиргиш болып, конъырав кайтараланды. Кадрия юрегининъ урувын эсите эди. Ол эсикке карап атылды да токтады. Конъырав кышкыра берди. Кадрия аста-акырын эсикке янасып: «Ким онда?» – деп сорады. Ога бирев де явап бермеди. Ол басамак пан кетип бараяткан аьдемнинъ абытлар сесин эситти. Кадрия аьрекетлеп эсикти ашып, тоьменге карады. Онда бирев де йок эди. Онынъ юреги, атылып шыкпага тургандай болып, тебе эди, шашлары кокырадылар. Телевизорда концерт болаятыр, ама ол завыклы йырды эситпейди. Ол боьлме ишинде онда-мунда юреди. Кырда ел басланды, эм уьй алдындагы шырак елден шайкалады. Онынъ ярыгы боьлмеде маятник болып ювырады. Кадрия биялага карады, коллары ман юзиннен, тамагыннан юритти. Онынъ коь злеринде олтырган коркыныш тажалланып, кеткиси келмейди. Ол телевизорды тымдырып, радиоприемникти ислетти. Аста-акырын анъ занъырады. Кадрия диванга ятты, коркынышы тайып баслады, анъ рахатландырды. Кадрия турып, оьзине диванга ятар орын ястады. Коькте тоьменленип булытлар ушадылар, булытлар астыннан ай карайды. Кадрия орынга ятты, анъды йыр авыстырды, энди Анна Герман йырлай эди. Парахатланган юзи мен йогарына карайды, бирев оны авдиявлап яткаргандай болады. Кадрия уйклайды. Эм ол туьс коьреди. …Терекли-Мектеб авылдынъ шети. Авыл артындагы яйлак яздынъ туьрли туьсли шешекейлери мен ярасыкланады: сары шобанлар, коьк шешекейлер, майталканлар. Коьк коьйлек, сондай туьсли газ явлык байлаган Кадрия шоьлде барады. Онынъ коьзлери бир зат излегенге усайдылар. Эм мине алдына карт шыкты. Агарган шашлы, узын сакаллы, ак боьркли, ак кийим кийген. Карттынъ бир колында – шагаласкан таслардан этилген деспи, баска арык колы ман ол таягына таянган. Таягынынъ басында уьйкен зубаржат тас. Карт Кадрияга юмсак карады. Агарган койы каслар астыннан танъ коьзлер Кадрияга карай эдилер. Ама не уьшин карттынъ юзи Кадрияга таныс болып коьринеди? Ол ким экен? Да, ол ша тенъизде коьрген карт. Кадрия оны танып, куьлемсиреди. Карт онынъ колын ыслады эм етип оьрис пен аькетти. Кадрия куслардынъ ерде эситилмейтаган йырларын, гуьллер мен оьленлер тынысларын эсите эди. … Кадрия, онынъ бетинде завыкланып урынып, эртенги куьннинъ саьвлелериннен уянды. Ол коьзин ашты, танъ куьнге ие шыгып кире эди. Радиоприемник бир вызылдап шырылдай эди. Оны туьнегуьн ислеткени эсине туьсти. Тамда Кадрия суьетаган суьврет илуьвли. Онынъ йогарыгындагы тоьгерек саьат сегиз болганын коьрсетеди. Кадрия энди кийинген. Шомылатаган боьлмеге барады. Шувылдап аккан сув сесининъ арасыннан Кадриядынъ ойлары тавыслап эситиле эди: «Бир ерге кетпеге керек. Сосы лебиз коркыныштан босанув керек. Кетуьв керек. Ама кайда? Сулакка Аминатка барайым, эки куьннен кайтарман, сонъ анамды карсы аларман. Да, кетуьв керек…». Кадрия ювынып болып, бетин тастамал ман сыпырды. Ювынатаган боьлмеден шыгып, биялага янасты. Ога карап, бастарагын алды, шашын тарап баслады. Тагы да приемникти ислетти, ногай радиоберуьв толкынын ыслады. Сонъ, ашхана боьлмеге барып, чайникке сув толтырды да, плитага салды. Приемниктен ногай тилде юмсак хатын тавысы айта эди: «Танъ яхшы болсын, аявлы дослар, ызгы янъылыкларды беремиз». Кадрия боьлмеге кирип, орынын йыйды эм туьнегуьн тенъиз ягасында язылган кагытларын алды. Эм онда бир затларды туьзетип баслады. Приемник айта эди: «Туьнегуьн Дагестан Язувшылар союзы ман озгарылган йыйында ой-токтас шыгарылды: Савдуныялык Яслар фестивалине бизим ногай шаир кызымыз Кадрия Темирбулатова путевка ман йибериледи. Биз бек суьйинемиз эм ога багыслап, Сакинат Аблемитовадынъ йырлавында «Шоьллигим» деген йырды беремиз. Кадрия бизим радиоберуьвди тынълайтагандыр деп сенемиз. Наьсипли йол сага, Кадрия!». Радиоприемниктен Сакинат Аблемитовадынъ юмсак сеси мен йыр куйылып шыга эди. Кадрия, аясы ман ягына таянып, олтыргышта олтыры. Онынъ юзинде – куваныштынъ, разылыктынъ куьлкиси. Ол оьзининъ тилин, халкын, ногай шоьлин бек суьеди. Кайдай ятлавлар язса да, онда ана, халк, шоьл сезиледи. Чайниктинъ сызгырып кайнаганын эситип, Кадрия ашхана боьлмеге барып, оьзининъ эртенги мезгил асын ашады. Савытты ювып, Кадрия боьлмеге кирди. Сумкасына блокнотын, бир неше язган затларын салды. Саьнеде ашкышын алды. Уьй эсигин киртлеп шыкты… Енъил юриси мен басамаклар ман тоьменге туьсти. Подъездтен шыкты. Куьннинъ коьзи оны ярык, лайым саьвлелери мен карсы алды. Онынъ ыспайы кара шашларында саьвлелер яркырай эдилер. Подъезд янында картлар олтыры эдилер. Кадрия оларга карап куьлемсиреп аманласты. Енъил юриси мен автобус токтайтаган ерге барды. Автобус келди. Кадрия таяклар ман юрген хатынга автобуска минмеге ярдам этти, сонъ оьзи минип олтырды. Мине бир тавлы яс Кадрияга карады. Карап-карап, бирденнен, юректи дирилдетаган куьлемсиреви мен куьлемсиреди. Кадрия да ога сондай куьлемсирев мен яваплады. Яс басын ийзеви мен: «Кайда?» – деп сорады. Кадрия басы ман: «Алдыга» – деп коьрсетти. Яс юзин мунъайтты, куьрсинип, ийнин куныстырды. Ол университет касында туьсти. Автобустан шыгаятып, ол Кадрияга, яхшы йол айтып, колын булгады. Кадрия ога карап тагы да куьлди. Автобус козгалды. Кадрия терезеден яска карады, яс сол еринде туры эди. Ол тез болып блокнот пан калем алды да, язып баслады. Бир кесекке ойланып алып, ол тагы эм тагы да яза эди. Ызгы автобус туратаган ер. Кадрия язувына аьвлигип язувда. Автобус шоферы, эсли эркек Кадрияга янасты, онынъ язаятканын коьрип, бас деп уьндемей турды, сонъында шыдаялмай: «Карындас, ызгы еримизге келдик, энди автобус паркка кетеди», – деди. Кадрия бурылып, куьнали юзи мен шоферга карады: «Не боласыз, кеширинъиз мени, мен аьвлигип кеттим». Кадрия турды, блокнотын сумкасына салды эм аста-акырын автобустан шыкты. Автостанцияда куьндегилик болатаган ызыгыювда эди. Аьдемлер бири-бирине карап, онда-мунда юредилер. Бир автобуслар платформага келип, баскалары кетедилер. Кадрия саьатке карады, сегиз такыйкасыз он бир. Сулакка автобус 11 саьат 10 такыйкада кетеди. Ол залга кирип, сыртка аькететаган кассага янасты. Кассадынъ янында кишкей шерет бар эди. Кадрия шереттинъ энъ ызына турды. Бирден оны «Кадрия» деп шакырдылар. Ол, юрегине ювык болган сести излеп, артына бурылды. Эм сол аьдемди тапты: ол коьп аьдем юрген орамга караган уьйкен терезе касында узын олтыргышта олтыры эди. Ога янасты. Ол онынъ яслыгы эди, биринши мунълы коьзяслары эди. Онынъ биринши суьйими. – Аманма, Алибек, кашан келдинъ? Куллыклар ман? – деп, оны соравлар ман орады, ама соравлар астында баска затлар ясырына эди. Онынъ коьзлери айта эдилер: «Не болды, сен калай азгансынъ, мунълы, калай яшайсынъ, Алибек? Келдинъме, кашан?». Алибек орыныннан турды: – Янъы келдим, анам авырыды, ол мунда мараз уьйде, танъла операция этееклер. – Алибектинъ тавысы дирилдеди, сонъ тегеран куьлкисин шыгарып: «А сен нешик? Уьйге кайтып бараятырсынъма? Куллыкта ислер нешик? Баьри зат та аьруьвме?». Кадрия мунъайып куьлемсиреди: «Баьри зат та аьруьв, Алибек, аьли Сулакка кыймасыма бараятырман». Ол яслыгындагы сезимлерин соьндирмеге шалысып, асыкты. – Ой, Алибек, кешир мени, мен аьли де билет алган йокпан. Сенинъ ананъа савлык йорайман. Ол болмаса, уныкларды ким оьстиреек. Мине меним телефоным, заман болганда, тел согарсынъ. Кадрия сумкасыннан блокнот пан калем шыгарып, номерин язып, Алибекке берди. Оны ман аманласып, кассага кетти. Билет алып, ол кассадан шыкты. Эсикке етип, ол бурылды, эм онынъ коьзлери Алибекти таптылар. 

(ызы болаяк).