Ханнынъ ордасы, бизге коьре, бир неше ордаларды бириктирген: онынъ хатынларынынъ ордашатырлары олардынъ аьдемлери мен, саклавшылары ман эм ханнынъ оьзининъ орда-сарайы ман эм онынъ ишки тоьгереги мен. «Эм олар токтаган вакытта биринши хатын куьнбатар бетте оьзининъ азбарын курады, оннан сонъ баскалары тоьгерек тизилисип ерлеседи, эм сол кепте ызгы хатын куьнтувар бетте ерлескен болады. Эки хатынлар азбарлары арасы аткан тастынъ узынлыгындай болады. Соны ман, бир бай Маолдынъ (монгол) азбары уьйкен каладай болып коьринеди, тек онда бек аз эр кисилер болар», – деп суьвретлейди ордады белгили элгезер Гильом де Рубрук.

Оннан баска, коьресинъ, ордага коьлем коьшуьв межигитлер эм уйгынлыклар киретаган болган.
Ордага онынъ ызыннан юрип бараятырган саьвдегерлер эм оьнершилер ябысып оьсе бередилер. Сол затларды эм онынъ ишиндеги базарын коьрген замандасларга оны кала ман тенълестирмеге себеп берген. Г.Рубрук баска ерде булай деп язган: «Сонъ, эртенъликте биз Скатайдынъ толган отав тиелген арбалары ман йолыктык, эм мага карсы уьйкен кала коьшип келеятыргандай болды». XIII оьмирде Иранда «орда базар» деген соьз биригуьви бар эди, олай дегеним, коьшпели кала – орда.
Ханнынъ коьшпели шатырлы ордасында тек аьскерлер эм аьскер етекшилери болмай, сарай ишкилик эм бажарувшылык ис орынларды бийлеген тоьрелер де (аристократия) болган. Беркединъ ордасына Мысыр элшилерининъ келуьвиннен тура язып, араб булаклары (ан-Нувейри эм ибн-ал-Форат) элшилерди ваьзир Шереф ад-Дин ал-Казвини йолыкканы акында хабарлайдылар, эм сол вакытта ханнынъ онъ эм сол ягында байпишеси (первая жена), 50 яде 60 эмирлер эм бас кадий болганлар. Ханнынъ касындагы аьр бир эмирдинъ, оны ман коьшип юрген оьз муэдзини эм имамы болганлар. Сосы билдируьвде, туьп маьнесине коьре, Беркединъ мусылман диннинъ аклыгын арттыраяк болып, язган болса ярайды, онынъ динлигин айлак уьйкенлеткенин шайытлайды, сондай табият касиетли болганы парс
эм араб булаклардан коьринеди, ама ибн-Баттутадынъ хабарларыннан орда да мусылман табынув ерлери болганы эм, бир неше болса да, мусылман диншилерин орда
асырап турганы коьринеди.
Алтын Ордадагы ваькилшилик эм кызметли тоьрелер тап сосы коьшпели ордада тувганы коьринеди. XIV оьмирдинъ кенъ терейген эм заьлим кабатлы оькимет туьзилиси, белки, кайсы бир маьнели дережеде калалардынъ оьсуьви мен байланыслы болган, эм сол туьзилис XIII оьмирде коьшпели коныста (стоянка, место расположения аула) кайсы Алтын Ордадынъ саясат (политика) орталыгы болган орынында тувган, олай дегени – ордада. Рашид ад-Дин XIII оьмирде монгол оькиметлерде баска ерлерге келисли, ордада кызмет этуьв мен байланыслы бир неше сарай ишкилик (дворцовая знать) эм бажарув ис орынларын биледи: сарай агасы – баурчи, нызамды саклавшы – шихнэ, атшы – актачи.
Ордадынъ тоьгерегинде кебтеуллардынъ, кешиктенлердинъ, турхаудлардынъ туьменлери (десять тысяч) белгили болганлар. Алтын Орда ханларынынъ ордасында да
сосындай аьллер болгандыр эш те, кайда мусылман дин кызметшилери де, аьскер эмирлери де, кадий де, ваьзир де болып, ханлар оьзининъ коьшпели патшалыгынынъ тизгинлерин колга алганлар, элшилерди кабыл эткенлер эм ярлыклар (официальный документ, грамота, письмо) бергенлер.
Хан яде улус иеси коьшпели ордада болувын, онда коьшпели яшав аьли сакланганын акыйкат шайытланады айырылувын монгол феодал тоьрелердинъ калалардагы
куллыклардан. Сонъында монгол ханлары калалардынъ ислери мен, оьнершилерди эм саьвдегерлерди куьшли кулланув ман каьрлеп баслаган заманда, коьшпели орда Сарай-кала бирге саясат (политика) орталыгы кебинде коьпте тувыл оькиметте тоьрелер уьстинлигининъ шайыты болып, ханнынъ оьзи де сол коьшпели тоьрелер мен бир экенин коьрсеткен аьдет болып, сол коьшпели орда улус йосыгынынъ айырым белгиси эсабында сакланып турган.
Ногай Ордадынъ бас каласы Сарайшык бузылганнан оькиметшилик токталмады, ногай бийлери баска калаларды курмага шалыскан болса да, ол зат оькиметти кебине
келтируьвге ымтылыс болмады, сол оькиметшилик олардынъ бий, нурадин, тайбуга эм с.б. ордаларында токталмады – бу зат акында тарих маглуматлар, ярлыклар эм элшиликлер шайытлайдылар. Сога коьре, аьдеттеги калалар ногай бийлерине экономикалык мырат пан яде статусы уьшин керек болса ярайды, коьшип-конып юрген коьшпели халкын коьпте алдыгы озып кеткен оьз оьрленуьвинде олтырымлы халкларга тенълестируьв уьшин.
Алтын Ордадагы ханлардынъ яйлав яде кыслав орынлары акында сорав бек маьнели. Булаклар бизге бу яктан бек аз билдируьвлер бередилер. Батудынъ ордасы 1240-
ншы — 1450-нши йылларда Эдил бойдынъ туьрли ерлеринде болганы белгили. 1245-нши йылдынъ язлыгында Карпини оны Эдилдинъ тоьмен бетинде тапты. Гильом де Рубруктынъ шайытлавы ман, Бату ханнынъ ордасы 1253-нши йылдынъ сары тамбыз айында Эдил Булгар ханлык беттеги тарапында (направление) эм кыста Рождество ювыклаган заманда Эдилдинъ тоьмен бетинде, Сарайдынъ янында болган. Бу ордадынъ меридианлык коьшуьвлери йыл шаклардынъ авысувы ман байланыслы болып коьринеди. Гильом де Рубруктынъ белгилеви мен, Сартактынъ ордасы кыста Эдил бойы ман куьнбатар ягасын бийлеп, `Эдилдинъ дельтасы ерлерге коьшеди (Бату сол заманда куьнтувар ягасын бийлепти эди). Язда Рубрук Сартакты уьш куьнлик йолын етпей Эдилге онынъ ордасында тапты, аьллерге
коьре, Тенмен Эдилдинъ арасында. Берке ордасы, ол хан болганнан сонъ, Сарай тарапында болган (аьллерге коьре, «эски» Сарай), Берке, хан болмай турып, Батудынъ вакытында Сырт Кавказдынъ ерлеринде коьшип-конып юрген деп анъламага керек. Венециядан элгезер Марко Полодынъ язувларына коьре, Берке Болгарияда эм
Сарайда яшаган, сога коьре онынъ ордасы бирерде – Болгар янында, бирерде Сарай касында коьшипконып юрген деп анъламага керек.
Менгу-Тимур ордасы акында тек «талада», олай дегени, далада коьшип-конып юргенин билемиз. Сонда орыс митрополитине де ярлык берилген. Токтадынъ ордасы
Эдилде, аьллерге коьре, Сарайдан узак тувыл болган. Узбек ордасы Сырт Кавказда табылганы эки кере язып белгиленген.
Saray Grandor (Янъы Сарай) деген калага ювык итальян карталарында Lordo de Saray коьрсетилген – бу Сарай касындагы орда. Эдил бойындагы шоьллердеги ерлер Алтын Орда ханлардынъ оьзлерининъ коьшип-конып юретаган ерлери болган. Бу тарапты Берке оьзининъ байырлыгы ман кенъейткен Алтын Ордады басшылаган
заманда, онынъ уьлиси Бату заманында Сырт Кавказда болган. Бату хан Беркединъ айлак белсенли бойсынмаслыгын коьрип, оны Эдилге коьширген. Сонынъ уьшин де бирден тувыл, Джучид ханлардынъ ордалары тап бу тараптынъ ишинде коьшип-конып юрген.
Сол колдынъ ханлар ордасына карасак, Джучи ханнынъ улы Ордадынъ бутаклары болады. Олар акында бизде эш бир маьлимет те (информация) йок. Биз тек баламай
ман айтпага боламыз: олар коьшкен йоллар ман болса ярайды бир юз йылдан сонъ, Алтын Ордадынъ сол колында болган ерде, коьшипконып юрген Ногай Ордадынъ
басшыларынынъ ордалары: Апас (Аббас) бий Урух (Урал?) тавда, а мыса (Муса) мырза Оьр (Орь)еринде, Ямгуршы мырза Емде (Эмба), а Яге (ягада) Ак коьлде, а бес мырза Каргалада (Илек-йылгага тоьгиледи) Илекте (Яйык-йылгага тоьгиледи), а Етисан Апас (Аббас) бий мен бирге.
Соны ман, уьлис йосыгынынъ негизи айырым бир коьшпели иели эл болган, коьшпели байырлык (бир уьлистинъ иеси мен онынъ халкы).
Бу байырлыкты туьзген оьзликлер йыйынтыгын Рашид ад-Дин коьрсеткен Чингизхан увылы Тулуйдинъ асабалыгын белгилегенде: «Юрт, ордалар (муьлк), казна, аьел, эмирлер, нукерлер, Ноьгерлер эм Чингизханнынъ байыр аьскери ога (Тулуйга) бойсынган», эм сонъында (Шынгыз): «бу ис орын, кайсында сен меним юртым ман, ордам ман, аьскерим мен эм казнам ман бажараяксынъ…». Айырым белгиси, алыс бурынгыга карап, Рашид ад-Дин язган: «Бурыннан бери монголларда эм туьрклерде сондай аьдет болган: яшавда уьйкен увылларын айырып, оларга муьлк эм «мал» (койлар отарын) бергенлер».
Тек бир малга байырлыктан монгол ямагаты «юрт пан аьскерди» уьлестирип берип, тоьрелик бийлевге коьшкен халк болды: кайбиревлери белгили сан аьскер куьплерин шыгарганлар, баскалары мал бакканлар олардынъ ордасы коьшипконып юрген белгили бир ерде.
Сога усап, ногай ордасында да бийлер эм нурадинлердинъ коьшпели ордалары туьзилгенлер. Эдиге оьз увылларынынъ аьр бирисине 10 мынъ аьскерши, белгиленген сан мал эм баска муьлк, эли-ери мен уьлис берген. Увылларынынъ энъ уьйкенининъ (тунъгыш увылы) бий ордага ыхтыяры болган бий атасы оьлгеннен сонъ. Болса да
шынты шахар да болган – бас каласы Сарайшык. Ол, белки, кыста тирилип, язда булай кала яшав йосыгына коьшетаган болган, неге десе бий, нурадин эм мырзалар
оьз уьлислери мен коьшип кететаган болганлар, оьз ордаларын бир ериннен баска ерлерге коьширипкондырып юрип.
Соны ман биз айтпага боламыз: ногайда аьдет-дин тутылган, маданият, экономика эм оькиметлик иркуьвсиз оьрленген, Алтын Ордадай болып. Бу баьри зат ордакалалар аркалары ман юргистилген – тегершиклердеги калалар ман, эмирлердинъ согысшан (воинственный) ноьгерлери мен (керек заманда арбаларды тоьгерек салып коршаланып согысканлар). Бу коьшипконып юрген бас калалар олтырымлы (оседлый) бас калалардан кем болган йок эдилер уьлис феодализмге негизленген оьз феодаллык йосыгында: олар ашык болган олтырымлы кыраллар ман авыспага, сатув-алувды эм оьнершиликти оьрлендируьв уьшин.
Монголлар эм туьрклер арасында коьп заман бойы олтырымлы калаларга мисетсинмейтаган эдилер. Олар, эгер ханлары калаларды коьшпели ордалардан артык коьретаган болсалар, соны ман оьзин коьшпели халктан айырган деп санап, коьтерилип ханларын тайдыратаган болганлар. Ама аста-аста, отлы савыт-садактынъ, оьнершилик эм ясав амаллардынъ оьсуьви мен калалар кереклиги шексиз белгили болды, кала иргелер оькиметлик, Алтын Ордадай болып, токтавсыз болган деп, ол зат орда-калалар аркалары олтырымлы халкларды коршалайды, ама сол ок коьшпелилер камалап топларсыз иргели калаларды алып болмаганлар. Узбек
ханнан баслап Алтын Ордада коьлем кала курылысы басланды. Ама сол калаларга иргелер коьп заманга кеш калап басладылар.
Касим Махсутов, краевед. Нефтекум районы.
Суьвретте: А.Олеарийдинъ «Астрахань Ногай элинде» деген гравюрасы.