Дагестан халкларынынъ Бирлик куьни республика еринде янъы патшалык байрамы болып саналады. Соны 2010-ншы йылдынъ декабрь айында Дагестан халкларынынъ 3-нши курултайынынъ делегатлары айырым карары ман беркиткенлер. Дагестан Республикасынынъ Президентининъ 2011-нши йылдынъ 6-ншы июлиндеги 104-нши номерли Указына коьре, байрам йыл сайын 15-нши сентябрьде белгиленип басланган. Сонынъ бас мырады – Дагестаннынъ коьпмиллетли халкынынъ бирлесуьви эм тыпакласувы.

Байрам неге 15-нши сентябрь куьнинде белгиленеди? Сонынъ тамыры бизди 1741-нши йылга аькетеди. Тарихшилер билдиргенлей, XVIII оьмирдинъ ортасында иран аьскер етекшиси Надир-шах 100 мынъ санлы аьруьв кепте савытланган аьскерге басшылык этип, савлай Дагестанды басып алмага ниет эткен эди.
Ама дагестан халкы бирлесип, Андалал данъылында душпанга карсы согыска коьтерилген. Энъ маьнели эм кан тоьгисли дав аьрекети бес куьн ишинде юритилген, 15-нши сентябрьде куьшли коьп санлы душпан артына кайтарылган эм урыс дагестанлылардынъ уьйкен енъуьви мен кутылган. Заман узагында бу ислер аста-акырын мутылып барганлар эм сонынъ баьтирлери, дагестанлылардынъ бирлесуьви халк эсинде дайымга калсын деген ниет пен бу байрамды беркиткенлер.
Бу ерде биревлер, аьши, ногайлар дагестан халкларына бир де коьмекке келмегенме деген соравды бермеге боладылар. Сонынъ акында халк ишинде бир зат та айтылмаса да, дагестан аьлими Гаджи-Али Даниялов оьзининъ «Шамиль» деген китабинде XIX оьмирде Дагестан эм Шешен имамы Шамильдинъ 1812-1814-нши йылдагы Аталык согысынынъ баьтири, Ногай шоьллигиннен Парижге дейим еткен ногай атлы аьскерининъ етекшиси Абубекер мен дослыгы акында язганы акында белгили тарихши, халкымыздынъ алдынгы «Бирлик» ямагатынынъ етекшиси Бальбек Кельдасов хабарлаганы эсимде калган. Шамиль аьли де имам болып сайланганша, ол замандагы имам Гамзат-Бек пен бирге дагестан тавларыннан Караногайга келгенлер. Даниялов олардынъ келуьвининъ заманын да коьрсеткен: 1836-37-нши йыллар. Конаклар мунда кесек заман, айга ювык турганлар эм приставстводынъ коьп авылларында болганлар. Олар сол заман Караногайга мундагы айтылган дин аьрекетшилери мен йолыгыспага деген ниет пен келген эдилер. (Бурынгы йылларда Караногай аьпендилери, аьжилери, аьлимлери Дагестан тавлыларында уьйкен сый ман пайдаланганы акында оьзим де эситкенмен). Солай ок бу фактты, Б.Кельдасовтынъ соьзи мен, «Шамильдинъ козгалысы» («Движение Шамиля») деген китабинде профессор М.Магомедов та келтирген.
Келген конаклар ногайлар ман бир кыйналмай аьллескенлер, неге десе Гамзат-Бек те, Шамиль де кумык тилин бек яхшы билгенлер. (Бурын Дагестанда эм Сырт Кавказда кумык, оннан да алдын ногай тили халклар ара аьллесуьв тили болганы да тарихте белгили). Олар оьз кезуьви мен Бекир-Аьжи авылында да болганлар эм мундагы Аталык согысынынъ ветераны, айтылган Абубекер мен ювык танысканлар, конаклык тутканлар.
Соннан бир неше йыллар оьтип, баламай ман айтканда, бир 1853-54-нши йылларда, Шамиль эндиги Дагестан эм Шешен ерининъ имамы, оьзининъ ногай конагын эскерип, ога бир атлы ман хабар йибереди. Сол хатында Шамиль конагы Абубекерге согыс аьрекетине келисли мазаллы юйрик атлар эм азык-туьликти йиберуьвди тилеп язган эди, неге десе ол ногай атлардынъ куватлыгы акында аьруьв билетаган болган.
Шамильден сондай хат алган сонъ, Абубекер авылдасларын, ювыкларын, тенъ-досларын йыяды. Ол конаклык, дослык, эрлик деген соьзлердинъ маьнесин терен сыйлап билген аьдем эди. Онынъ буйырыгы ман оьзининъ ат табырыннан сайланып 100 атлар алынады. Сол ок куьнлерде этли эм айтувлы куйрыклы ногай койларын да сойып этлерин каклаганлар. Эт какланган авылга сонъында халк Каклаш (каклашы деген соьзден) деп айтып баслаган. Сол бурынгы авыл аьлиги Ленин авылдынъ ювыгында орынласкан болган, меним анам сонда тувып оьскен. Муннан сонъ Абубекер оьзининъ сенимли аьдемлери мен бирге атларды эм туьелерге тиелген какланган этлерди Шамильге оьзи аькетип берген. Шамиль оны тав этегиндеги туьзлик ерде йолыккан эм ногайларга сондай коьмеги уьшин уьйкен разылыгын билдирген. Бу йолыгыстынъ акында халк эсинде сол йылларда кужырлы хабар да сакланган. Шамиль Абубекер мен саламласып болып, эт тиелген туьелердинъ бирисине янасады. Ол айванды сыйпап, юмсак йылы тавысы ман: «Чок, чок», – дейди экен эм туье тынълавлы кепте тизине шоьккен. Туьеге соьйтип янаспага керегин Шамиль Ногай шоьллигине келген заманында коьрген экен. Бу мысал бизим халклардынъ дослыгын аян шайытлайды.
Сондай хабарлар бизге ногайлар кардаш тав халкынынъ юриткен согысында катнаспаса да, оларга керекли заманда давга яравлы ногай йылкысы, азык-туьлик пен ярдам эткенин билдиреди. Бурынгы заманлардан алып бизим халкымыз дагестан халклары ман конаклык, савдалык, дин ягыннан ювык катнасувлар тутып келген. А 1957-нши йылдан, Ногай шоьллиги Дагестан АССР эсабына киргеннен алып, бу куьнлерге дейим биз баьри коьпмиллетли дагестан халкы ман ортак бир республикада татым яшаймыз, ислеймиз эм бактымызга туьскен баьри кыйынлыкты эм тынышлыкты бирге боьлисип келемиз.
М-А.Ханов.