Наркотиклер. Ызгы заманларда коьп кере эситилетаган соьз болды. Сол тек бизим республикамызда тувыл, савлай Европада да бек актуальли кулланылатаган зарарлы алат болады десек те, ялган болмаса да ярайды. Наркомания ман кайтип куьрес юритилетаган болса да, ол йылданйылга, кайда сизге, куьнненкуьнге деп те айтпага болады, яслар арасында ярык тезлиги мен яйыла береди.
Сол санда бизим ямагатымыз да бар. Яслардынъ наркотиклер мен пайдаланувы – ямагатшылыгымыздынъ маьнели маьселелерининъ бириси. Наркотиклер мен
пайдаланатаганлар динди де, эр – хатын экенлерин де мутадылар.
Республикамыздынъ йогары власть органларында бу тема уьстинде аз соьйленмейди, алдын шалув ислер акында да айтылады.
Узак кетпеге керек тувыл, бизим Ногай район бойынша ОВД куллыкшылары ман да сол тема бойынша акциялар юритилип, мектеблерде окувшылар ман йолыгыслар оьткерилип, сонынъ зарары акында ай сайын айтылады. Айтпага, «Каерде оьлим сатадылар, билдиринъиз», «Сенинъ занъ согувынъ биревдинъ яшавын куткарар!» эм сондай баскалар, сол шаралардынъ оьтуьви акында газетамыздынъ бетлеринде РОВД куллыкшыларынынъ макалалары да баспаланып турадылар.
Наркомания кыянатшылыктынъ, эзиетлевдинъ де оьсуьвине амаллар береди, аьдемликти оьлимге аькеледи, эмленмейтаган туьрли авырувлардынъ яйылувына себеплик этеди. Мысалга, республикамызды алып карасак, ВИЧинфицированный аьдемлердинъ саны наркотиклерди кулланганнан саялы оьсип турады.
Савлай Россияда наркомания ман куьрес белсен юритиледи. Сол санда бизим Дагестан Республикамызда да, тувган еримизде де, бола болганлы наркомания ман куьрес юритуьв уьшин наркотиклерге карсы комиссиялар туьзиледилер, соны республикадынъ йогары власть органлары етекшилейди. Сога да карамастан, бизим республикамызда аьллер ийгилерден тувыл. Туьрли баспа органларынынъ бетлеринде шыгатаган макалалар наркоманлардынъ саны оьсуьвден баскалай, туьсуьви
акында айтпайдылар.
Ден савлыкты саклав тармагынынъ наркотикли алатлар ман байланыслы боьлик ваькиллерининъ билдируьвлерине коьре, буьгуьнлерде айлак коьп аьдемлер эмленуьв аладылар, ясырынып юретаганлар саны оннан да коьп болады, солардынъ санында бек коьп ясы етпегенлер бар.
Ямагат арасында айтылганлай, хатын-кызлар да (25 яска толмаганлар) наркотиклерди тасув ман каьр шегедилер, кулланатаганлар да аз тувыл. Менимше, соны
ман байланыслы ден савлыгы болмаган балалар да тувадылар, бала оьлими де оьседи. (Бизим республикамызда бала оьлими, эл мен тенълестиргенде, йогары
дережеде болмаса да, бар).
Россия наркологларынынъ илми-тергев институтынынъ статистикалык билдируьвлерине коьре, наркотиклер кулланатаган балалардынъ яслары 14-15 яска келеди. 7-нши-11-нши класслардынъ балалары ишинде наркоман балалардынъ саны бир неше кереге йылдан-йылга оьседи.
Дагестан патшалык наркотергев управлениесининъ билдируьвине коьре, наркотиклерди кенъ яйылдырувда балалар катнасатаганы да орын табады.
Алдынгы йылларда наркотиклерди яслар 20 ясларыннан оьткеннен сонъ кулланатаган болган болса, буьгуьнлерде 12-14 яс «тийисли норма» деп саналады.
Ызгы 20 йыл ишинде наркотиклерден оьлетаганлар саны айлак куьшли оьскен.
Мектеб окувшыларынынъ 70% проценти яшавында, бир кере болса да, наркотиклер мен пайдаланып караганлар. Наркотиклер сататаганлар баслап балаларга тегин берип, оларды аьвликтиредилер, сонъ сол зарарлы алатсыз яшап болмайтаган этедилер. Дурысын айтканда, мектеблер аркалы наркомания ясарады. Бир-эки йыллар артта бизим ногай еримизде де сондай аьллер болады деген хабарлар шыгып юрди. Тек коьргеним йок, эситкеним бар. Аьли айткан соьзинъди ыспатла десе, явабым
йок. Ама соны эткен аьдем, оьзининъ балалары да бары акында мутпасын. «Артка не тасласанъ, алдынъда сонынъ каьрин шегерсинъ»,– деген соьз бар халкымда, сога коьре саклык бек керек зат, сынавга калмага суьймесенъ. Эсинъизде болсын.
Наркомания терроризм мен бирге кол ысласып барады. Наркоманлар акша уьшин бир иркуьвсиз караклар сыраларына киредилер. Наркомания ман куьрес кыска болжалга болмага керек тувыл, куьн сайын биз савлай ямагатымыз бан сол зарар ман куьрес юритип турмага керекпиз. Наркомания йок болмас, эгер сатувшылар, кенъ яйылдырувшылар, сол аркалы байымага суьетаганлар эслерин йыйып, кир ислерин коймаса. Саклайык яс несилди, олар – бизим келеектегимиз.
Г.Курганова,
«Шоьл тавысы» республикалык газетасынынъ боьлик редакторы.