Ой. Аьдем эсине келетаган бир аьлемет зат: бирерде сени суьйиндиреди, бир ерлерде зарарын бермеге де болады. Бир ой баскады да тувдырмага болады…
Айтпага суьетаганым сол, мага бу макалады язбага ой таныс кыскаяклы Амина ман хабарласувымнан сонъ келди. Хабар яшав акында, аьлиги заманда элимизде бек актуальли тема – СВО еринде болган аян ис акында эди, онда катнасатаган ясларымыздынъ бактылары аьр кайсымызга да
кызыклы эм маьнели. Амина мага оьзининъ бир танысы, оны ман болган ис акында хабарлады.
Экевимиз де коьзясларымызды да суьрттик…
Согыс – аьдемди, онынъ касиетин тергев заманы деп айтпага да болады. Тынышлы яшавда биз, оьзимиздинъ ишки сезимлеримизди ыслап, оьзимиздинъ тербиямыздынъ оьлшемине коьре, кырга шыгарып, суьлдерлемей коймага да боламыз, ама оьлим коьзинъе караган шакта, аьдемнинъ шынты касиети тувра коьринеди.
Согыс спецоперациясы, кайсы бир баска урыслардай болып, карсылык: тынышлыкты ювыклатув уьшин дослык эм яшав оьмирди саклар уьшин кыйынлы куьрес…
СВО еринде, алдышылыкта болган исте, тек эки – бир-бирине яв болганлар тувыл, эки философия йолыгысы болды деп айтар эдим…
Бизим ердесимиз, ногай миллетли яс аьдем (СВО катнасувшысы, аьскерши), бетпе-бет, колында савыты болган яв-кыз бан (укронацист) расады. Экеви бир-бирине карап савытларды тускап, такыйка болжал турадылар…
Согыста аьскерши – хатын ма, эр киси ме, баскалыгы йок, ол – аьскерши, ама сол аьрекетти эр кисилер толтырувына коьз уьйренген, а хатынды, боьтен де яс аьдемди коьргенде, ердесимнинъ юреги баскаша урады эм ол, языксынув касиети йогары алып, оны оьлтирмей, йибермеге токтаскан эди, ама онынъ ой-ниети толмады…
Кыз ойланмай, артына тайган болса, белки, сав калар эди, ама бу ерде бир затка да сеним йок – кыскаяклы эр кисидинъ соьзин алмады, оьзин оьлимге йолыктырды, онынъ ишинде кайдай ой болганы бизге белгили тувыл, соьзлер йок, ойлар болса, авада …
Эр киси болса, оьзининъ ойы ман Амина ман боьлискен:
– Бек кыйын аьлде болдым, кыскаяклыга караганда, онынъ колындагы савытын коьргенде, яным авырыды, эм «бу ша сенинъ аьрекетинъ тувыл эди, сен яшавды
бардырар уьшин, янъы ян эндируьвге яратылгансынъ ша» деп ойладым, ога бир зыян да келтирмей, йибермеге аьзир эдим.., – деген ол.
Ой-токтас: яс эр кисидинъ басында аьвелгиден белгили зат – кыскаяклы яшав оьмирди бардырувшы, оьлимди токтатпага болатаган (тав халкларда явлык таслап,
урысларды токтатувшы аьдет те бар), ол – кыскаяклы, согыс аявсыз шалып келетаган «аьдемлик оьркенин» оьрлендирмеге борышлы.
Болган исте эр кисидинъ языксынувына яв кыскаяклыдынъ явабы каты – коьзлери кан басып, карсы турган аьскершидинъ янын алмага аьзир эди. Онда кетпеге мырсат бар болган болса да, ол кетпеди. Неге?
Белки онынъ алдында россиянлы аьскершиди оьлтирмеге борыш салынган болгандыр, яде болса, элинде юритилетаган пропаганда каны ман янына синъгендир, белки, ога яв аьскершидинъ саваплыгына ынанмагандыр…
Эки аьдемнинъ карсылыгын уьшинши аьскерши де коьрип туры эди. Ол да бизим ердесимиз – мусылман динин тутувшы аьскерши, ол эткен исин тувра деп санайды
эм йигерли кепте «Меники дурыс» дейди. Ол савытын тускап турмады, явга каратып атты…
Онынъ ойы авыр болса да, дурыс – «эгер аьли мен оны урмасам, ол мени урмага болады». Аьлиги заманда сол эди казгын (окоп) законы да, аьр бир шакырым ерди
алув – аьдем яшавынынъ баасы.
Бу ерде кавыфлыкты ол коьрди эм кыскаяклыдынъ алдын ол бувды…
Бу ерде куьнали ким: меним ердесим ме, тынышлыкты куьткен яде болса, савыт (курок) баскан аьскерши ме? Соравга явап табув кыйын – сол согыста болатаган
аьллер эм аьдемликти суьюв карыслыгы арасында.
Уллы Аталык согысында совет аьскершидинъ немец балады казадан куткарувына салынган эстелик те – согыстынъ тамамынынъ белгиси. Сол тувыл ма эс деген, не уьшин согыслардынъ болатаганы. Дуныяды кайдай кавыфлыктан да куткарадылар, ол явды кырар уьшин тувыл, элде тынышлык уьшин!
Саваплык болса, нызамнынъ йогары дережели енъуьви, соны штурм ман алып болмайсынъ. Ама баска як та бар – заман акыйкатлыгы…
Казгында болса, сенинъ тувра коьзинъе савыт тускалса, а сенинъ борышынъ – кайдай баа ман болса да, артка кайтув, бу ерде заман эм тезлик коьп зат акында айтады эм, яв да коьмекке карап созылган колынъды алмаса, сенде сайлам йок.
Болган иске туьбиннен ойланып карайман: эки аьскерши, эки касиет, бириншисинде языксынув йогары алды (коьринеди коьзге), экиншиси де каты касиетли деп айтпас эдим, неге десе ол аьлди коьрип турган болса да, яв кызды оьлтирмеге ювырмады, бираз заман берди, сайлавды ол (кыз) оьзи этти. Белгилеп озайым, биз коьпмиллетли республикада яшаймыз, бирбиримизге ярдамга келуьв, коьмек этуьв кыйынлык тувдырмайды. Бу ерде экинши аьскерши согыстынъ каарлы законын толтырды…
Аьли мен сизге билдиретаганым тек СВО-да тувыл, кайсы урыска да келисли болмаса да, акыйкатлыгы. (Биревлер – согыста саваплык болама, боьтен де яв ман катнаста, деп айтпага да болар).
СВО еринде, кайсы согысларда да дослык касиетине орын табылады. Сонынъ акында коьп кере РФ Президенти де айтып турады.
– Биз Аталыгымыз уьшин, сондагы тынышлык уьшин куьресемиз, бир-биримиздинъ артымызды ябамыз, керек болса, яшав оьмирди де бермеге разымыз, – деп айтылатаган аьскершилердинъ соьзлерин де эситкенмен…
Бар аьдемлер, бизим ердесимиздей болып, явга языгы ийигенлер де…
Ол кыйынлы аьлде де юмсак юрекли инсан болып калды. Онынъ аьдем яшавын куткарув уьшин салган кыйыны акланмаса да, оькинишли тувыл.
Онынъ эткен иси –аьдемшилик бар болса, согыста да ол йойылмайды. Эгер биз сол аьдемшилигимизди йойсак, тек согыс майданда тувыл, яны тоьримизде де енъилмеге болармыз. Ян болса, кайдай оьлшемли ер кесегиннен де баалы зат…
Галима Курганова.
