Сталинград уьшин юритилген кавга тек Уллы Аталык согысынынъ тувыл, савлайы Экинши дуныя согысынынъ тарихинде энъ де уьйкени болып саналады.
1942-нши йылдынъ язында немец-фашист командованиеси элимиздинъ кубыласында совет аьскерлерин бузгышлап, Кавказдынъ нефтин эм Дон ман Кобан йылгаларынынъ бай авылхозяйстволык районларын бийлемеге ниетленген эди. Соны ман байланыста Сталинградка карап душпаннынъ генерал Фридрих Паулюс етекшилеген 6-ншы армиясы ман 4-нши танк армиясы айырыладылар.
Явдынъ куьшлерине карсы Сталинград, Кубыла-Куьнбатар, Дон, Воронеж фронтынынъ сол канаты, Волга согыс флоты эм Сталинградтынъ ПВО корпуслы районынынъ аьскерлери дав аьрекетин бардырганлар. Энъ де каты коршаланув согысларын генерал Василий Чуйковтынъ атаклы 62-нши армиясынынъ
аьскершилери юриткенлер.
Сталинград согысынынъ биринши коршаланув кезеги 1942-нши йылдынъ 17-нши июлинде басланган. Доьрт айдынъ ишиндеги авыр кан тоьгисли согыслардынъ сырагысында совет аьскерлери савлайы фронт бойынша немец аьскерлерининъ алдыга юрисин токтатканлар эм Сталинград туьбинде контрнаступлениеге коьтерилуьв уьшин баьри шартларды да онълаганлар.
1942-нши йылдынъ 19-ншы ноябрь куьнинде эки саьат узагына созылган артиллерия атувларыннан сонъ совет аьскерлерининъ «Уран» деп аталган согыс операциясы басланган. Сол куьн эндигиси элимиздинъ календаринде Артиллерия эм ракета аьскерлерининъ куьни деп белгиленеди. Сонынъ тамамында немец-фашист аьскерлерининъ туьркими эки кесекке боьлинген эм йок этилинген. Душпаннынъ 6-ншы армиясынынъ командующийи фельдмаршал Паулюс 1943-нши йылдынъ 31-нши январинде есирге туьскен. Сонъында, 2-нши февраль куьнинде, 11-нши армия корпусынынъ командири генерал-полковник Карл Штрекер басшылаган немец аьскерлерининъ сырт куьби дав аьрекетин токтаткан сонъ Сталинград согысы совет аьскерлерининъ дуныяда болмаган уллы енъуьви
мен кутылган. Душпан Сталинград туьбинде оьзининъ 1,5 миллион аьдемлерин йойган. Германияда сол куьнлерде биринши кере Гитлер согыс басланганлы миллет кайгырув куьнлерин билдирген. Баьриси Сталинград согысы заманы ишинде немецфашист аьскерлери совет-герман фронтында катнаскан куьшлерининъ 25 процентин йойыткан.