Ой ман байланыслы болып айтылган соьзлер тек бизим халкымызда тувыл, баска туьрли миллетлерде де бар. Терен ойы болган аьдем тоьгерегиндеги коьп затты да коьреди деп ойлайман. Соны ман байланыслы болып айтылган ийги соьз де бар: «Бир аьлим де оьз яныннан табият пан байланыслы затларды ойлап шыгармайды, тек онынъ бир артыклыгы бар – ол аспан, куьн астындагы затты
коьрип болады». Соны ман аьлим булай аьдемнен баскаланады.
Бу куьнлерде бизим элимизде Россия илмисининъ куьни белгиленеди. Байрам Россия Федерациясынынъ илми тармагында аьрекет бардыратаган куллыкшылардынъ кеспи куьни деп саналады эм йыл сайын увыт айынынъ 8-нши куьнинде белгиленеди.
Сол куьн россия аьлимлерининъ ашыклавларына, илми эм технологияларды оьрлендируьвге этилген эм этилетаган косымларына багысланган.
Байрамнынъ тарихин алып карасак, теренге кетеди. Патша Петр I оьзининъ Указы ман сол куьннинъ белгиленуьвин 1724-нши йылда увыт айынынъ 8-не, Россия илми академиясынынъ туьзилген куьнине салган.
Илми куьнининъ белгиленуьви коьп амалларды ашады. Олай дегеним, яслар, ямагат арасында терен билимди таралтады, бар акылды оьрлендируьвге себеплик этеди. Сол йылдан-йылга илмиге янъы акылларды аьвликтируьвге де каратылган. Солай ок, бу байрам патшалык эм ямагат яктан аьлимлердинъ илми тергевлерине колтыклав этуьвди де талаплайды эм власть органлар етекшилерининъ эслерине аьлимлердинъ ислери ийги юруьвге шартлар туьзуьвди салады.
Байрам кайтип оьтеди десенъиз? Бу куьн байрам шаралар уйгынланадылар, тоьгерек столлар, лекциялар, туьрли ерлерде конференциялар оьткериледилер. Сондай йолыгысларда аьлимлер оьз ойлары ман, янъы уьстинликлери мен боьлиседилер.
Россия илми куьни– тек тарихке эм аьвелгиде болган аьлимлердинъ эстеликлерине сый этуьв шагы тувыл, келеектеги уьшин илми ашыклавлардынъ терен маьнеси бар экенин эске салув болады.
Заман. Йылды авыстырып йыл келеди, несиллер де авысадылар. Аьр кайсы заманда да аьлимлер, акыллы аьдемлер болганлар эм болаяклар. Тарихимизди, адабиятты, саниятты ак кагытка салганларга, биз уьшин аьвелгиден келген асабалыкка уьлисин коскан аьлимлерге уьйкен сый этемиз, ама аьлиги заманларда илми уьстинде куллык этетаганларымызды да эсимизде саклаймыз, олардынъ этетаган ислери де бизге бек керегин билдиремиз.
Ногайымызда туьрли илмилер мен (филология, тарих, экономика, юристпруденция) каьрлеп, кандидатлар эм докторлар атларын казанган аьлимлер аз тувыл.
Сол аьлимлердинъ сырасында – Сафият Али кызы Кукаева, филология илмилерининъ кандидаты, доцент, ногай лингвистикасы бойынша илми куллыкшысы. Аьлим кыскаяклыдынъ кызыксынувлары – лексикология, лексикография, этнолингвистика, социолингвистика.
Сафият Али кызы юзден артык ногай тилининъ маьселелерине багысланган илми-тергев куллыкларын баспалаган. Коьплеген ногай китаплерининъ яваплы редакторы, рецензенти болады. Онынъ тергеви астыннан бир неше онлаган илми йыйынтыклар эм монографиялар дуныя ярыгын
коьргенлер.
Аьлим ногай тилин оьрлендируьвге эм таралтувга аз куьшин салмайды. 2018-нши йылда, Москва каласындагы «Наука – Восточная литература» баспасында дуныя ярыгын коьрген орысша-ногайша соьзлигининъ туьзуьвши редакторларынынъ биреви болады. Эсинъизге салып озайым, бу соьзлик
халкымыз арасында куьн ярыгынынъ тезлиги мен таралтылды. Бу куьнлерде Ногай районымызда сол соьзлик пен пайдаланатаганлар саны аз тувыл. Сол китап Россия Федерациясынынъ Президентининъ Гранты ман баспаланган.
Аьли меним ниетим, аьлимнинъ язган илми куллыклары ман газета окувшысын таныстырув тувыл. Кызыксынган аьдем оьзине керекли аьлим акында билдируьвлерди социаллык тармаклардан таппага, оьзининъ билимин арттырмага болады. Меним ниетим – илмидинъ пайдасы кайдай, эм соны бизге еткеруьвшилер мен таныстырув.
Россия илмисининъ куьни бизге оьзимиздинъ миллетимиздинъ ийги атын шыгаратаган аьдемлеримизди тувра танымасак та, атларын сыйлап айтувды эм билуьвди талаплайды.
Мен россия илми куьни мен баьри аьлимлерди де кутлап, алдыда тек етимисли ислер болып, терен ойлар яшавга шыкканнын йорайман. Сафият Али кызына аьли де коьп йыллар тилимизди байытув, тергев уьшин ислеп турганды сагынаман.
Галима Курганова.
Суьвретте: аьлимлер С.Кукаева, Н.Суюнова, Ф.Кусегенова.
