(хабар)

Уьйкен кызарган шардай болып, йогарыга куьн коьтерилип туры. Алим оьликке киретаган ерде токтады. Мине уьш йылдан бери ол авылдагы мезарга келеди. Мунда тетеси койылган. Олар узакта яшайтаган эди, ама дуныядан кешеектен алдын тетеси Алимге оны тувган авылына аькелип коьмерсинъ деп оьсиет этти. Эм йыл сайын тетесине келеди Алим.
Тетесининъ уьйи авылдынъ шетинде орынласкан. Уьйдинъ ишинде тап-таза. Баьри зат та кедеге тетесин эсине салады, онынъ юмсак коллары кушаклагандай болып коьринеди. Эсикке кактылар. Уьйге бойы узын эр киси кирди. Алим оны оьзине кусатты.
– Мурат, – катырып Алимнинъ колын алды. Олар хабарласып басладылар, Мурат Алимнинъ агасы болып шыкты, атасынынъ ювыгы. Сонъ олар бирге оьликке кеттилер.
Тетесининъ камырыннан коьп узак тувыл ерде эки сынтас туры эди. Биревинде: «Ильясов Алим Заурхан увылы» деп язылган. Мурат хабарын бала шактан алып баслады. Олар уьйкен Алим мен бирге окыганлар.
Сонъ ол кисесиннен тептер шыгарып, Алимге берди. – Алим, бу тептерди сага тетенъ калдырган. Ол оьлеектен алдын авылга келип кетти. Уьш йылдан меним уныгыма берерсинъ деп айтты. Сол айтылган заманда колынъа ыслатаман. Окы, сен билмеге керексинъ, сенинъ атанъ ким экенин. Меним агам, сенинъ атанъ айлак ийги аьдем эди. Тек дурыс йол ман бармады, – деди Мурат.
Мурат кетти. Алим олтырып, тептерди окып баслады. Тетеси оьзининъ яшавында хабарлайды. Алимге таныс тувыл эм ят яшав акында. «Анадынъ юреги балада. Соьйтип айтады меним халкым. Кайдай ушын соьзлер. Меним коьп кыйынлыклар коьрген халкым босына соьйлемеген. Баьри соьзи де маьнели. Атам соьйтип айтатаган эди.
Меним аьелим наьсипли аьел эди. Эрим мен балаларга куьезленип яшаган заманлар эсиме туьссе, ашшы коьзясларым тып-тып этип туьсип, юрегимди яллатады. Сонъ басымызга баьлелер ызлы-ызыннан туьсти. Бес ясымыздагы увылымыз бирден каты авырып, тыншайды. Так-так этип соьйлеп турган балам, больницага да етпей, тайды. Сол кайгы эримиз экевимизди боьтен де бирлестирди, ама ол баладынъ кеткенине айлак та кайгырды, ой басты оны, авырып, бир айдынъ ишинде кетип калды. Сол заман кишкей увылым янъы тувган эди. Коьз алдымда турады олар экеви, атасы увылын колына алып, йогарыга таслап, сонъ кушагына алады: «Оькинишим ишимде, Кайтархан, балаларды аягына салган болсам экен, тек заманым йок». Кайдан билейим сол заман, бу дуныяда мен ялгыз калаяк болыппан. Эки
увылымды да аькетти Заурхан ушын дуныяга.
Яткан ерлери ярык болсын. Меним батырларым, сизди кушагыма алганда, савлай дуныяды кушаклагандай болатаган эдим. Кешелерде уйкы кашады. Кырда ысылдаган елдей болып, улыйды юрегим. Кырда топыракты япкан сары япыраклы куьз, меним де саргайган янымдай болып, аяк астында тапталады. Кайтип авырмасын меним шапаланган юрегим? Яшавымнынъ куьзи де, кысы да келди. Тереклердинъ бутакларына кырав туьскендей болып, самайларым да агарды.
Коьп кара куьнлер, кара туьнлер болды яшавымда. Аьдемге туьз йолдан тайыспага коьп акыл керек тувыл. Меним йолларым да, тап шоьлде ян-якка шашыраган сокпаклардай болып, мени адастырдылар. Ким биле, соьйтип манълайыма язылган болса ярайды, тек сол заманларда менде бир ой эди басымда – увылымнынъ янында болсам, оны баьри баьле-казадан сакларман. Тек биревди тувыл, экевин де сол огырсызлардынъ колына ыслаттым, экевин де йойыттым. Сол заманда оьзим
де, аьдиллик, акыйкатлык каерде экенин анъламай, шоьлде кезинген ялгыз карыскырдай болып, кимди де таламага аьзир эдим. Меним уьйкеним юмсак бала эди. Биринши бала болганга, эркин оьсти. Атасы кешип кеткенде, он ясында эди. Атасыз оьскен эр бала кыйынлы оьседи. Белки, бир ерлерде меним куьшим етиспегеннен болса ярайды, яманларга косылды. Сонъ авылдасым, межигитте молла, оны намаз кылып уьйретти. Балам межигиттен шыкпайтаган болды. Суьйинетаган эдим,
бизим динимиз тек ийгиликке каратылган, дурыс йол ман юрсе, ийги аьдем болып оьсер деп. Кайдан билейим, кайдай йолга баламнынъ туьскенин. Мен де увылымнынъ айтканын этип, хиджаб кийимин кийдим. Бир куьн биревге де айтпай, увылым Шешен Республикасына кетти. Мен эситкенде, тынышсызландым, тек авылдасым мени парахат этти. «Увылынъ кавыфсызлык ерде, баскалар ман катнасып, яшавды коьрип келсин», – деди ол. Болса да, экинши куьн авылдан кеткен яслардынъ бириси оьлип келди деген хабар мени шалкамнан йыкты. Мен ювырып авылдасыма бардым.
Ол мени тынышландырмады. «Алимге артка кайтув йок. Сага да сайлав этуьв керек – сен увылынъ ман яде оларды оьлтиретаган гяурлер мен ме», – деди авылдасым катырып. Соьйтип, меним яшавым тамырыннан туьрленди. Баскалардынъ коьз алдында – террористтинъ анасы, тек мен оьз аьвлетимди калдырып болмаягымды анъладым. Ол оьлсе, мен де оьлермен.
Увылымды коьрейим деп коьп ерлерде болдым. Оны бир майдан командирлерининъ отрядында таптым. Эгер мен мунда келеятканда, белки, балам кайтар деп ойлаган болсам, бираз сама шексинетаган болсам олардынъ дурыслыгына, аьдиллигине, бир саьатке ювык соьйлегеннен сонъ командирлери мен, олардынъ явлары меним явларым болды. Баламды кушагына алган юрегим, басымдагы тастардай болып, кара туьске боялды. Уьйге кайтып келгенде, авылдасыма барып айттым: «Балама карсы турган ийтлерге бир явап – тас болсынлар». Соьйтип, оьзимдей нешевлердей болып, оларга зыян этип болмасам да, суьймейтаганымды ясырып болмадым. Уьстимдеги кара хиджаб кимик, кара юрек пен россия аьскершилерин де, полиция куллыкшыларын да каргайтаган эдим. «Меним баламды ийттей болып
излеп, оьлтирмеге ниетленгенлерди кара ер алсын астына, я Аллам!» Кайдан билейим, кара ерге баламды оьзим салаягымды. Оьзим кирген болгай эдим коьрге замансыз.
Бир куьн кеште ийт яман уьрди. Кишкей увылым ман экевимиз уьйде олтыры эдик. Эсикти бирев какты. Карасам, босагадынъ алдында бир кыскаяклы коьйлегин кийген аьдем туры. «Сен ким?» – деп сорадым. «Анам, капыды аш, мен Алим», – деди ол. Суьйинишим коькке етти. Уьстиндеги коьйлеги кызыл канга боялган, аьрекетлеп баска кийим кийип, бизи мен ярым саьат олтырып, кетти увылым.
Сондай келуьвлери арада бир болатаган эди. Бир кере яраланып келди. «Мен шахид болсам, Азаматты сакларсынъ йигит этип. Сага тирев болсын. Меннен сага пайда йок. Сен бу яшавдан шыгып болсанъ, шык. Мени кеш, сени катыстырдым, мени уьшин кирдинъ бу кир ислерге. Мага артка кайтув йок. Сен оьзинъди сакла. Атамыз болган болса, олай болмас эди.
Атам мени яшав экев тувыл экенин анълатып, дурыс болып яшанъыз деп айткан эди. Сол соьзлерин толтырмадым», – деди Алим. Ызгы кере коьрдим сол куьн увылымды. Дурыс йол ман юрмегенин амалым анълады. Туьннинъ ортасында уьш кеде болып кеттилер.
Экинши куьн келип, меним уьйимди тинттилер, боевиклер эки россия аьскершилерин оьлтирип кеттилер деген хабар дувылдап шыкты. Тинтпеге келгенлердинъ бириси мени ийнимнен силкти. «Каракты оьстирген анады тутнакта ширитпеге керек». Сол заманда баьри затты коьрип турган Азамат аьскершиге карап ювырды: «Сен оьзинъ карак, сен карак! Меним анама тийме, ийт!» деп, колыннан тиследи. «Боьридинъ баласы», – деп, тепти оны аьскерши.
Мен увылымды тургызып, кушагыма алдым. Кашан да, олардынъ ашувын аьли мен анълайман. Йолдасларын орамда оьлип коьргенде, ашувга толмай болмайдылар. Сол куьн мени келип эки боевик аькеттилер, оьш алмага керек деди авылдасым. Меним куьнамнен бир аьдем де оьлди. Сога кыйланаман аьли де. Бир куьнасиз аьдемди оьлтируьвге себеп болдым. Сол тас болып турады меним юрегимде. Авылдас болып бир хатын туратаган эди, Россия аьскершилерине оьтпек, азык-туьлик сататаган эди. Оны боевиклер оьлтирмеге керек эди. Мага уьйден шыгар деп айттылар. Мен ога тез-тез киретаган эдим, языгы ийийтаган эди мага, дурыс
йол ман юрмейтаганымды анълайтаган болган.
Мен оны шакырдым, ол капыды ашты. Боевиклер оны аямаганлар, оьлтирдилер. Сол кеше мен тенътирекшип авырып шыктым. Дуныядан кешкен эрим, анам туьсиме келдилер. Сол затты оьзиме аьлиге дейим кешип болмайман. Экиншимди террорист этип оьстирмедим, уьйкеним де карак болар деп ойламаган эдим, Алладынъ йолына туьсип, савлай дуныяга аьдиллик аькелер деп басымды айландырдылар. Тек Азамат, агасы бир каты согысувдан сонъ ян берген сонъ, соларга косылды. «Оьш аламан» деп кетти.
Ий, мен де неткен ана? Баласын баьледен саклап болмаган анага не зат айтарсынъ? Экевин де коьрге салдым. Оьлген ериннен оьзим аькелдим. Кайдай соьзлер де эситтим сол заман аьдуьвлеп, кешелерде уйкламай, оьстирген аьвлетлерим акында. Уьйкенимди аькетейим деп, полиция боьлиги янында уьш куьн турдым. Сувык елли куьнлер эди. Токтамай ямгыр да явады. Яныма бир хатын келип, уьйине аькетип, шай берди мага. «Мен де – ана. Нетерсинъ, анадынъ юреги балада, баладынъ юреги далада. Бала бизди ким мен растырады. Аьруьв ме, яман ма, баласын бирев де тасламайды. Сен де куьнали тувыл, синълим. Сондай аьлде ким де калмага болады, сол – яшав. Баланъды коьрге салсанъ, ерлестирсенъ, кайгынъ да, юрегинъ де ятар, ашувынъ таркар. Куьналилерди излеме, Ер-Ана баврайына алар баланъды, сога сен макул бол, баьри зат та Алладынъ иши».
Сол соьзлер мени бир кесек заманга тынышландырды. Адасканымды анъласам да, коьп заманга дейим «аданаслардан, аьптейлерден» айырылмадым, олардынъ айтканы ман юрдим. Соьйтип, экинши увылым да олардынъ акылы ман юрип баслады. Оны токтатпага бир амал да таппадам, басымдагы ойлар мени акылсыз эттилер. «Ким дос? Ким яв?». Мага бир баскалык та йок эди. Сонъында меним кишкей увылымды да оьлтирдилер. Билинмеди, ким оьлтиргени де. Уьйимнинъ алдына аькелип, мейитти таслап кеттилер. Бир ана да коьрмесин соны. Баладынъ куьйигин коьрген ана тас юрек болады. Меним юрегим де тас болды.
Межигиттинъ касында бир агаш уьй бар эди, сонда йыйналатаган эдик биз, «шахидлердинъ» аналары. Бир кеше сонда барып, оьзим ишинде калып, от бердим. Мага бир йол бар – оьлим.
Туьтин коьзимди ашытады, савлай тоьгеректи каплады. Мен такта орындыкта янтайдым. Эсиме бала шагым туьсип кетти. Азбарда тоьр бар эди, сонынъ уьстине кийгиз тоьсеп, кырда ятатаган эди. Йогарыдан юлдызлар карайдылар бизге, аьптем мен оларды сайлаймыз, ат беремиз. Мен бир кеше энъ де ярыгын сайлап,
Сеним деп атадым. Ол мага йогарыдан яркырайды, арада бир коьзин кыскандай да болады.
Сонъ оны кара булыт каплады, мен коьп йыладым, юлдызым йок болды деп, булыт оны ашады деп. Аьли де кара кайгы меним балаларымды ашады, мага тек кайгы, канлы танъ калдырып. «Мен сондай коркынышлы оьлимге тийисли, янып соьн, ойсыз ана, янып соьн» деген ой басымды кемирди, туьтин мен араласкан от
исси болып, бетимди, колларымды шымтыйды.
Бирден бирев колымды ыслады. Карасам, атам. Коьплеген йылларда дуныядан кешип кеткен атам колымнан етип, мени шыгарды. Таза авадан басым айланып, мен йыгылдым.
Яшав, яшав. Сен балдай таьтли, буздай сувык, туздай ашшы. Баьрисин де таттым, тек наьсипли, тынышлы болмадым. Тек билмеймен, мени оьлимнен куткарган Кудайым не уьшин калдырды ялгыз оьзимди бу дуныяда? Туьздам битпеди ме экен? Тек аьвлетлерим ишпеген сувды ишип, олар татпаган берекетти татпага мага не уьшин керек? Ким биледи, сол да Алладынъ иши. Бир куьн меним капыма кактылар. Коьз алдыма савлай яшавым коьринди. «Ким ол?» деп сорадым. Тыныклык. Капыды аштым, мен биревден де, бир заттан да коркпайман, Аьжел де алмайды мени. Босагада коьк боьлепишке боьленген бала ятыр, запискада язувлы: «Ильясов Алим Алимович.» Балады уьйге киргиздим. Юрегимде кайдай ойлар толкынласып турганын айтып болмайман. Бир такыйка да токтамай, кийимлеримди йыйнап, баламнынъ баласын бавырыма кысып, кешелеп авылдан шыгып кеттим…
Заманлар туьрлендилер. Алим де оьсти, коьзлеринде, юзинде нур болып, атасынынъ куьлемсиреви яйнайды. Соны коьрген мен – энъ де наьсипли аьдем. Бир заман бу язувымды окыр, атасынынъ ким экенин билер. Аьли болса, мен ога кайтип айтайым. Ол меним суьйикли, ялгыз уныгым. Ийги инсан болсын балам. Аьли мен коьп затларга баскалай карайман. Увылларым караклар болып, кыянатлык эткенди айыплайман, оьзим де куьнасиз тувыл. Сога явап беруьвим алдыда. Сол заманда олар
мага баьтирлер эди, аьдиллик излеп юргенлер.
Тек аьдемди оьлтируьв – кайдай уьйкен куьна. Коранда йок сондай зат. Бир сурада да «Аьдиллик уьшин аьдемди оьлтирмеге ярайды» деп язылмаган. Соьйтип айткан эдим кишкей увылыма. Ол мага: «Сен динди сатасынъ, сен гяур» деди. Эткен намартлыгын аклайтаган каракларды аьдемге санамага кыйынлы. Меним увылларым – караклар, соны билуьв, анълав мага айлак та кыйынлы. Ама ол ушын. «Шахид, баьтир» деп айтадылар олардынъ акында. Тек мен бир затты билемен – увылларым кыянатшылар уьшин бердилер янларын.
Мени суьймейтаган эдилер авылда, соны уьшин кеттим. Балама бирев де айтпасын: «Сен террористтинъ баласы» деп. Меним артымнан айтатаган эдилер: «Аьне бараятыр караклардынъ анасы». Мен – олардынъ анасы. Тек мен биревге де кавыфлы тувыл, автомат алып юрмеймен, биревге де тиймеймен.
Мен ислам динин тутаман, намаз кыламан. Тек ол – баска дин. Меним увылларым туткан радикальли ислам тувыл. Меним диним таза, мен онда тынышлык табаман. Кудай мага берген яшавды бардыраман, уныгымды аягына салсам, оьлсем де, оькинишим йок.
Куьзги ямгыр себелейди. Авадынъ тазалыгы басты айландырады. Эсиме бала шагын туьсиреди. Атам ман бирге шоьлди кезинетаган эдим. Ах, атам, атам, атта шавып уьйреттинъ, тек кызынъ «ак» пан «карады» айырып уьйренмеди яшавда. Сен уьйреткендей этип, бактысын яшап болмады. Сен мени атты бойсындырып уьйреттинъ, тек бактымды бойсындырып болмадым. Сол меним куьнам. Анадынъ юреги балада… Тек балады да оьстирип болув керек. Меним увылларым адаскан йолларыннан шыгып болмадылар. Менде бир тилек – адасканларды Кудай да, ата-аналар да туьз йолга салсынлар. Сол заман оьлмеге де коркынышлы тувыл.»
Симсир ямгыр явады. Алим атасынынъ камырынынъ касында туры. Тизине шоьгип, эр киси йылады, сувлы сынтасты кушаклады. Алим ата-анасын ким экенин билмеге суьетаган эди. Буьгуьн ол атасы ким экенин билди. «Атам, атам, мен сени кешемен», — деп сыбырдады Алим. Алим Ильясов яшавын ийгилик пен бардырар деп шекленмеймен. Онынъ касында аьр заман тетесининъ тептери болар. Онынъ хабары эм кайгысы.