Тек туьнегуьнлерде савлай дуныя Ана тиллер куьнин белгиледи. Сол байрамнынъ маьнеси уьйкен – савлай дуныяда тил эм маданият туьрлилигин, йойытылып бараяткан тиллерди, ана тилди кулланувга ыхтыярды саклав. Бу куьн миллет маданиятты эм тувган тиллерди саклавга эм таралтувга каратылган туьрли шаралар озгарылады.
Ногай районынынъ китапханаларында, мектеблеринде, балалар бавларында эм баска организацияларында ана тил куьнине багысланып, шаралар озгарылады. Батыр-Мурза авылында район мектеблерининъ окувшылары арасында «Бизим ойын» деп аталып, интеллектуальли ойын озгарылды. Шарадынъ уйгынлавшысы – Ногай районынынъ Билимлендируьв управлениеси. Ойында 6 команда ортакшылык эттилер – А-Х.Джанибеков атындагы, Кадрия атындагы мектеблер (Терекли-Мектеб авылы), Карагас, Нариман, Червленные-Буруны, Куьнбатар авылларынынъ мектеблериннен. Окувшылардынъ билимлерине баа жюри агзалары бердилер – Ногай районынынъ Билимлендируьв управлениесининъ етекшиси Амерхан Межитов, онынъ орынбасары, ана тиллер бойынша методисти Медина Гапарова, фольклоршы, язувшы, Россия Язувшылар союзынынъ агзасы Тагир Акманбетов, Россия кавыфсызлыгынынъ сыйлы куллыкшысы, «Единая Россия» партиясынынъ агзасы, ямагат аьрекетшиси, ДР правосаклав органларынынъ ат казанган куллыкшысы Алибек Мурзаев, «Шоьл тавысы» республикалык газетасынынъ корреспонденти, ДР Язувшылар союзынынъ ногай секциясынынъ етекшиси Гульфира Бекмуратова.
Ойын катнасувшылары туьрли темалар бойынша соравларга явапладылар: «Халк авызлама яратувшылыгы», «Адабият толкынында. Ногай классиклери», «Ногай грамматикасы», «Рузнама. нышанлары», «Маданият». Соравлар айлак кызыклы эди. Шарады юритуьвшилер Орта-Тоьбе эм Кумлы авылларынынъ мектеблерининъ ана тил окытувшылары С.Кошанова эм С.Аджигельдиева окувшылар ман бирге ярысты бек кызыклы эттилер. Туьрли соравлар бар эди – бурынгыдан аьлиги заманга дейим асарлары сакланган йыравлар, нышанлары эм аьдетлери, аьлиги заманнынъ маданият, адабият аьрекетшилери акында. Кыйынлы деген соравлардынъ бириси: «Бурынгы йыравлардынъ кайсысы оьз увылын оьлтирген?» деп ойлайман.
Окувшылар тек сол йыравдынъ атын айтып калмай, Досманбет Азавлыдынъ увылы Косайдынъ атын да айттылар. Сондай соравлар аз тувыл эди.
Конкурстынъ сырагыларын тамамлай келе, жюри агзалары шарады озгарув, балалардынъ билими бойынша оьз ойларын эситтирдилер. Бас деп олар шарады
уйгынлавшыларына, катнасувшыларына уьйкен разылык билдирдилер. Бу ерде мен коьплеген йыллар шет эллерде куллык этип, буьгуьнлерде де тувган ерин оьрлендируьвге, ана тилин саклавга оьз уьлисин косып келеген бизим ердесимизге, ясуьйкенимизге Алибек Арифулла увылы Мурзаевтинъ соьйлегенин, балаларга ийги насихат бергенин айтпага суьемен.
– Тил йойытылмасын, халк оьрленсин деп куллыкты белсен бардырув керек.
Бек ийги ойын, кызыклы шара озганына бек суьйинемен. Сондай янъы, ярасык мектебте окытувшылар янын берип ислемеге, окувшылар ийги этип окымага керекли, – деди Алибек Арифулла увылы.
Биринши орынды Карагас авылынынъ командасы алды, экинши орынга А-Х.Джанибеков атындагы мектеб, уьшиншиге – Куьнбатар мектеби тийисли болдылар. Ана тил окытувшылардынъ исин белгилемей болмайсынъ бу ерде, окувшылар коьплеген соравларга явап бердилер. Карагас авылынынъ командасы йогары баллар алдылар, сол зат ана тил окытувшысы Салимет Ахмат кызы Майлыбаевадынъ ийги исин ашык коьрсетеди. Менимше, окытувшылар: «ана тиллерине аз саьатлер бериледи» деп йыланып турмай, окувшылар ман класстан тыс заманында да дерислер озгарув керек. Оьз
исин суьйген инсан заманга да, кыйын актынъ аз экенине карамастан, янын берип ислейди. Сол да меним ойым.
А-Х.Джанибеков атындагы мектебининъ окувшысы Амина Акболатова коьплеген конкурсларда катнасады. Бу ойында да ол яттан Мурат Авезовтынъ «Намыс» деген эртегисин окыды.
Мундай шаралар тилимизди саклавга бек маьнели. Окувшылар оьз билимин коьрсеттилер, олар тагы да бир кере анъладылар: ана тилин суьймеге, сакламага – бизим борыш. Эм сондай шараларда енъуьв уьшин оны ийги этип билмеге, окымага керек. Енъуьвшилер грамоталар ман баргылар ман савгаланаяклар. Сол билдируьвди Билимлендируьв управлениесининъ етекшиси Амерхан Зейнадин увылы Межитов этти. «Шоьл тавысы» республикалык газетасынынъ атыннан енъуьвши командага Гульфира Бекмуратова блокнотлар эм калемлер тапшырды.
Ана тилге суьйим балалыктан алып басланады. Биз сол тилди келеектеги несилге коьширемиз, олар да оьз немерелерине шебер ногай тилимизди коьширип билсинлер деп сеним этемиз. Шалкийиз Тиленши улы, Досманбет Азавлы, Гамзат Аджигельдиев, Кадрия эм баска белгили шаирлеримиз эм язувшыларымыз соьйлеген бай тилимиз дайымларга яшасын.
Г.АБДУЛАКИМОВА.
Суьвретте: енъуьвши командадынъ окувшылары.