Эдиге авылыннан Салимет-анай Шыракбай кызы окувшыларга таныс. Онынъ кайбир эскеруьвлери «Шоьл тавысында» баспаландылар. Анай бу куьнде 93 ясыннан оьтип туры. Элбетте, анайга аьли де ден савлыкты, енъилликти, ашык коьнъилди йораймыз. Тоьменде Салимет-анайдынъ яшавы акында эскеруьви аьлиги ясларымызга да яшав йолларында ийги насихат болар деп сенемиз.
«Кожайыным ман сав оьмир татымлыкта яшадык. Эсимде йок каты урсысып, оькпелесип алган мезгиллер. Оьзек те, яшав тегис сокпак тувыл. Бир затларга макулласпаган вакытлар да болгандыр, ама шекелеспеге яшав ол йылларда эп те бермейтаган эди. Бизим коьргенимиз сол: эртеден кара аксамга дейим куллык, ис, уьйшилик кайгылары. Мен 1932-нши йыл тувганман. Давдан сонъ да коьп йыллар танъкылык, йоклык эди, тойып ас ашамайсынъ. Сол заманларда, бала яде карт аьдем болсын, ашлыктан сисип оьлгенлерин оьз коьзлерим мен коьргенмен. Эсимде Сары-Сув авылдагы (мен Сары-Сувда аьптемде тез-тез болатаган эдим) бир анайдынъ хабары. «Уьш увылым бар эди. Уьйкеним давга кетип кайтпады. Кишкейлерим ашлыктан коьбип ян бердилер. Оларды коьмгендей эркеклер де авылда йок. Шыбамды йыртып, балаларымнынъ мейитлерин сога орап, маштак уьйимнинъ артында казган шукырга суьйреп элтеп, оьзим коьмдим. Не этейим? Кеше демей, куьн демей камырларынынъ басында коьз ясларымды тоьгип турдым», – дейтаган эди сол анай, эскеруьвлери арасында коьзлерин явлыгынынъ ушы ман суьртип. Сол онъмагыр куьнлердинъ азаплыгы элимиздинъ кайсы муьйисинде де ие эди.
Арсланбек авылда окыганда, баска бир анай эсиме келе турады. Куртка уьйинде яп-ялгыз оьзи туратаган эди. Окытувшы мени эм бир йолдасымды сол анайдынъ кишкей уьйин акламага йиберди. Акламага агы да, аклагандай щеткасы да йок. Кайдан ды бир ерден кириштей бир зат эм каткан теридинъ бир кесегин тавып аькелди. Соны ман биз, эки бала, аклап басладык. Бу мезгилде анай, ак тастарын шайкап, боздынъ басына яйды. Сосы арада елемик коьтерилип, тастарды Шобытлыдынъ агып баратаган сувына атты да койды. Анай-пакыр: «Басыма тарткандай тагы явлыгым да йок. Танъла яназыга бараяк эдим. Кимнен тилерсинъ?» – деп заьлимдей кыйналады. Мен сол ерде тез ок йылгада шомылаятырган ясларга шавып барып, сув агыны ман кетип бараяткан ак тастарды коьрсеттим. Бир яс, сувдан атылып шыгып, тастардынъ ушы йок болгышай сога етип, явлыкты шыгарды. Анай, ер таппай суьйинип, разылыгын кайта-кайта айтып калды.
Аьли оьзим де сол анайлардынъ ясына келдим. Коьзлерим осал, ювыктан да аьдемди айыралмайман. Баягы кызалак заманымдагы енъиллик пустай тайды. Орам бетте уьйдинъ азбарына шыгып олтыра тураман. Кожайыным ман оьткен яшавымызды да эскерип аламан. Кайсы куллыкта да бирге юрдик, бирге иследик. Юзим бав болсын, бакша отавда болсын, куьлте-куьлте камыс орувда болсын, ызанларга татавыл тартувда халк пан бирге кыйынымыз мый теримиздей тоьгилди. Эр кисидинъ куллыгы уьйде де аз тувыл. Хатындыкы нешик те. Сав куьн узагы куллыктан арып-талып келсенъ де, уьйде де кайгынъ шашынънан коьп. Ошак ягасынъ, ун ийлеп оьтпек саласынъ, арасында кир ювасынъ, балалардынъ да уьсти-басы дейсинъ. Яшавдынъ авырлыгы, тарлыгы, нешевди замансыз буьккенлей, кожайынымнынъ савлыгына да зарарын еткерди. Ол узагына болмаса да, тоьсек тартып авырып ятты.
Куьннен-куьнге осаллап бараяткан аьлин анълап, ногайдынъ аьдетин эсиме алып, бир йол кожайынымнан разылыгын сорадым: «Сен мага, аьелинъе, разысынъма?» Ол да карувы йоклыктан авызын ашып соьйлеялмайды. Коьзлерининъ кирпиклерин сабыр кагып, «разыман» дегенин билдирди. Яныма келип калган келиншек: «Разылык дегенди сорайтаган болаяк?» – деп тамаша этти. «Аьши, ол бизим аьдет», – дедим мен ога. Бирге яшаган аьдеминънен ахыреттинъ алдында разылык сорамага борыш. Атайлардан калган ваьлий аьдет», – дедим. Коьп узакламай сыйлы Кудайым кожайынымды оьзине алды. Шагында ол домбырашы эди. Куллыктан сонъ кешки мезгилде мен ошактынъ басында айланаман, ол арада домбырада ойнайды. Коьп сазларды билетаган эди. Домбыра коьнъилин ашады, коьнъили арыганын муттырады.
Яшав йолымда неше кыйынлыкты басымнан оьткерсем де, буьгуьнлерде Кудайыма мынъ кере разыман, балаларымнынъ балаларын коьрип турман. Сосы тувылма бусырман аьдемнинъ акыйкат наьсиби!» – деп кутарды хабарын Салимет-анай.
Алибек Капланов,
Эдиге авылы.
