Бизим окытувшыларымыз. Олардынъ эндигиси биревлери тийисли тыншаювында, баскалары атайлардынъ ахырет дуныясында, уьшиншилери аьли де мектебте ислейдилер.
Эртенъги куьн шувагы астында оларды оьз дерислерине алгасап бараятканын коьргенде, коьнъилге кайдай ды бир аьлемет
йылы нур конады.
Болса да бизим бала шагымыздагы эсимизге эм юрегимизге айлак та бек якын болып биринши окытувшымыз киреди эм сонда оьзине ярык орын алып дайымга калады. Онынъ аьдемшилиги, билимлиги, усталыгы ман сонъында ол окыткан аьр бир балаладынъ оьрленуьви, келеектеги яшавда ким болып оьсееги бек тар байланыслы.
Бизим биринши окытувшымыз Аминат Солтан кызы Абдуразаковадынъ несилине бек эрте оьспеге эм уьйкенлер мен бирге яшавдынъ ашшысын да, таьтлисин де татпага буйырды. Ол КарашайШеркеш автоном областининъ Адиль-Халк авылында оьз кыйыны ман яшаган Солтан Кумуковтынъ куллык суьер, нызамлы, татым аьелинде 1926-ншы йылдынъ 4-нши июль куьнинде
тувып оьскен. Онынъ атаанасы кыйынлы заманлардан себеп оьзлерине ийги билим алып болмаганлар.
Болса да Солтан Кумуковтынъ аты авыл еринде билимге, ярыкланувга ымтылув ман байланыслы эди. Ол авылда биринши болып оьзининъ уьйкен кызы Асиятты Черкессктинъ ювыгында орынласкан мектеб-интернатка оьз колы ман элтеп ерлестиреди. Сол йылларда халк аьли де бурынгы эски аьдетлерден себеп янъы заманнынъ туьрленислерине эки яклы болып карайтаган эди. Сол себептен авыл яшавшылары арасында онынъ сондай иси туьрли ойлар тувдырады. «Солтан эндигиси
кызын орыска доьндиреек болып туры экен», – деген соьзлер мен бирер авылдаслары ал деп онынъ эткен исин коьп макул коьрмегенлер. Болса да сонъында, баьриси де яшавдынъ илгериге абытлап барувын туьз кепте анълап билген Солтан Кумуковка иерип, балаларын билимлендирмеге, окымыслы этпеге белсенлик пен кирискенлер. Тек халктынъ сондай тынышлыкка, онълы яшавга ымтылган алтын ниетин анъсыздан басланган огырсыз согыс бузады.
Бактысы олардынъ аьли де катпаган яс ийинлерине Уллы Аталык согыстынъ эм оннан сонъгы авыр йыллардынъ зилдей югин артты. Бизим биринши окытувшымыздынъ несилине белди тартып бувып ислемеге, окымага, янындагы аьдемнинъ кайгысын боьлиспеге, керек ерде онынъ коьзиннен агып туьскен коьз ясын суьртпеге эм оьзине кыйынлы шакта баскаларга таянмага керек
болды. Аминат Солтан кызы мектебти тек янъы окып кутарып-кутармай, оьзиндей эм оьзиннен уьйкенлерди де окытты.
Сол ок заманда оьзи де Черкесск каласындагы педучилищеде заочно окыды. Куьндиз иследи, кеше окыды, авылда комсомол
организациясын басшылады, яс-явкады йыйып, колхозга аьжибийдай йыйнамага ярдамласувга барды.
Кыстагы узак кешелерде авыл хатын-кызлары ман бирге фронттагы аьскершилерге йылы кийим аьзирледилер. Соьйтип Енъуьвди ювыклатувга аз болса да оьз уьлисин косты. Онынъ сондай кыйынын оькиметимиз «1941-1945-нши йылларда Уллы Аталык согысында кайратлы иси уьшин» деген медаль мен савгалаган. Мундай савгады кавга заманында Тувган Элине уьйкен суьйимлик, белсенлик коьрсеткен аьдемлер алганлар. Аминат Солтан кызынынъ оннан баска савгалары да бар эди, эсимде, 1970-нши йылда В.И.Лениннинъ юз йыллыгына ога да «Кайратлы иси уьшин» деген медаль тапшырдылар.
Аьши, кайтип туьскен экен ак Кобаннынъ аьруьв кызы бизге, Караногайга, деп сораяклар да болар. Согыстынъ ызгы йылларында Ставрополь каласына ис аьрекети мен байланыста билимин арттырмага деп Ногай шоьлинде согыс заманларда аьрекет эткен Махач Дахадаев атындагы партизан отрядынынъ алдынгы йигерли разведчиги Казманбет Абдуразаков йибериледи. Сол шакта мунда Аминаттынъ аьптеси Асият та куллык этетаган болган. Казманбет оны ман таныс болады. Соьйтип тыншаюв куьнлерининъ бирисинде аьптесине конакка авылдан Аминат та келеди. Биринши коьристен ок ол шоьл йигитининъ юрегине дайымга кирип ерлеседи. Сол ок куьннен алып Казманбет те оьз бактысы уьшин куьресин баслайды.
– Ол сондай да аьлемет аьдем эди, аьр куьн сайын да мага хат язып йибереди.
Аьр куьн – бир хат! Соларды ол кайдай йылы ийгиликке толган соьзлер мен язатаган эди, – деп эскеретаган эди яслыгын Аминат
Солтан кызы, мен бирерде оны коьрмеге деп уьйине бара калсам. – Оьзи бир тегис язув ман, аьр бир соьзин ерли-ерине келистирип язар эди. Онынъ язувында бир кере де бир янъылыс та таппайсынъ. Сондай да таза эди язувы! Ол тек язып та калмады, оьзи де бир неше кере Ставропольден бизим авылга келип турды, меним ювыкларым ман танысты. Ювыкларым
мени узак ерге йибермеге суьймейтаган эдилер. Казманбет Муса увылы олардынъ баьрисин де ол мага сав яшавы бойында алаллык саклаягына, каерде де мени коршалап, кыйынлыкка бир де бермеегине сендирип болды. Эм, акы неден керек, сол айтылган соьзлерин ол сав яшав оьмири бойынша ыслады.
Соьйтип Кобан ягасында тувып-оьскен Аминат Солтан кызы 1946-ншы йылда Ногай шоьллигине оьз наьсибин курмага, халкынынъ оьсип келеяткан яс несилин окытпага, тербияламага деген таза асыл ниети мен келеди. Келип ок та Терекли-Мектеб авылдынъ А-Х.Джанибеков атындагы орта мектебинде окытувшы болып куллык этип баслайды. Сол йылдан алып тийисли тыншаювына шыкканша окытты балаларды баслангыш классларда Аминат Абдуразакова. Халк билимлендируьв тармагында эткен кыйыны уьшин 1962-нши йылда ога «Халк билимлендируьв тармагынынъ отличниги» деген сыйлы белги берилген. Ол тагы да коьп Сый грамоталарынынъ, баргылардынъ иеси, районнынъ сыйлы ис ветеранларынынъ бириси болган.
Аминат Солтан кызы ман бизим бу дуныядагы энъ де саьвлели, куьнасиз, кайгысыз бала шагымыз байланыслы. Сол заман
вакытлары (1970-нши йыллардынъ басы) шынтысы ман да савлайы авыл-эл уьшин де шуваклы, аьдем суьер, куллыкшы, танъ
заманлар эдилер. Аьдемлер татымлыкта, коьнъил коьтерилисте, ис кайратлыктынъ кайнаган аьсеринде янъы авыл-калалар курып, Тувган Элин ийгилендируьвге ымтылган йыллар…
Биринши кере Аминат Солтан кызы ман биз 1969-ншы йылдынъ 1-нши сентябрь куьнинде ювык танысканмыз. Бизди, аьли
де мектеб партасына уьйренмеген балаларды, ол сол куьн ок та баьримизди де кушагына алып, басымызды сыйпап, ийги соьзлерин айтып йолыкты. Классымыздагы отызга ювык баладынъ аьр бирисининъ де юзине йылы карады, юрегине йол ашты. Ол бизге тап анамыздай болып, тек окып-язып уьйретип калмады. Ол бизге армаган да алган билимимизди арттырмага, яшавдынъ аьр тармагын да сынап карамага, эл эм халк алдында яваплы, ямагат ишинде шынты гражданин болмага, тувган еримизди эм ана тилимизди суьйип билмеге уьйретти.
Аминат Солтан кызы бизим яшав оьмиримизде совет окытувшысынынъ, ийги кыскаяклы эм анадынъ, аьруьв аьдемнинъ энъ де яркын келбети болып калды.
М-А.Ханов.
Суьвретте: Аминат Абдуразакова.
