(Басы 30-ншы, 31-нши, 32-нши номерлерде) 

Алибек эки колларын алдына буьгип салып, олтыры эди, ол Кадрияга басын ийзеди. Кадрия да ога басын ийзеп, шыгып кетти. Кадриядынъ бас ийзевинде – мен сени суьемен, эсимде турасынъ – деген маьне бар эди. Ама яшав оьзиндикин буйырады. Алибек болса, оны ман аманласып, басын тоьмен салды. Ол да суьетаган эм эсинде саклайтаган эди. Неше йыл ол оьзин ыслап турды Кадриядынъ ызыннан Москвага, сонъ Махачкалага бараяк болганда. Сосы заманнынъ ишинде ол коьп ийги затлар эситти онынъ акында, ятлавларын эситти. Кишкей ятлавлар йыйынтыгын ол тоьсегининъ астына салып йыйнап койды. Олардынъ баьрисин де яттан билсе де, кешелерде уйпаланган китап бетлерин актарып окыйтаган эди. Алибек Кадрия уьшин соьйтип те суьйинетаган эди, аьдемлер онынъ оьзининъ акында айткандай этип. Белки, он йыллап шыдаганы уьшин, сондай сувык йолыгыс озгандыр. Сосы зат уьшин ол оьзоьзине шамгалып, акыра эди. Неше йыл сосы йолыгыстынъ акында ойлады. А буьгуьн йолыгыстылар, састы, кене де тилин йоймады. Кадрия автобуска минип олтырды. Мине энди яслык сезимлерин тирилтпеге болады. Эм ол, коьзлерин юмып, биринши суьйимининъ яланъаяклык язына кетти. …Терекли-Мектеб ортасында мектеб. Мине занъ согылды, эм балалар тар саьнеден шав-шувлап, бир-бирисин ийтеп, атылып шыктылар. Класс боьлмеси, эсигинде 9-ншы «А» деп язувлы. Эсик ашылды, эм класстан бири-бириси мен маскаралап, занъыраган сеслери мен кызлар шыктылар, олардынъ артыннан 15-17 ясындагы яслар шыктылар, олар балалар алдында абырайлы экенин биле эдилер. Класс боьлмеси ишинде бир кыз язып олтыры. Онынъ уьстинде, кевдесининъ сылувлыгын билдирген коьйлек, шашлары бир оьрмеге йыйналган. Ол Кадрия эди. Эсик ашылды, эм класска оны ман тенъ яс кирди. «Кызалак, бу 9-ншы «А» класс па?» – деп сорады. Кадрия: «Аьйе, бу 9-ншы «А» класс» – деп яваплады эм ога тамаша этип карады. Ол оны биринши кере коьрип туры эди. – Мен сизинъ класста окыякпан, биз янъыларда баска авылдан коьшип келдик, – деп анълатты ол. Кадрия класс ишине бурылып, ога бос ерди коьрсетти. Ол Кадрия коьрсеткен ерге барып олтырды. Занъ согылды. Кызлар эм яслар класска кирдилер. Олар янъы келген яска сейирсинуьвли тиклеп карай эдилер. Баьриси де окувшылар столларына олтырдылар. Кадриядынъ янында бир кербаз яс олтырды. Класс етекши мен окытувшы кирдилер. Класс етекши янъы окувшы келгени акында айтты. Алибек Терменов энди олар ман окыягын билдирди. Ол бизге Тарумов районыннан келген деп билдирип, шыгып кетти. Бу зат курал айда, окув йылынынъ ызында эди. Алдыда производстволык ис эм бир йыл окув бар эди. Эм Кадриядынъ яшавына ога аьли де белгисиз келеек яс сезим оьзининъ шеретин карай эди. … Автобус йолда карсы келетаган эки авылды да оьтти. Кадрия болса, сол эскеруьвде эди. Ол кырк кийик айдынъ салкын эртенлигин эсине ала эди, класс етекшиси Алибекти янына олтыртканын. Эм сырттан сувык эм Кадриядынъ Алибекке биринши суьйимин аькелген караша айды. Сонъ мектеб кешлигинде биринши йолыгысты. Кайтип ол оьзининъ мыратларына аста-акырын куьле эди эм суьйим акында кешелерде ятлавларын язганы… Автобус токтады, Кадрия калын терезе сисесиннен авылга карады. Ой, ол энди келген, шыгув керек. Кадрия тез аьзирленип автобустан шыкты. Шав-шувлы каладан сонъ, Сулак оны бавдан келген емислердинъ татувлы ийиси мен, ийтлердинъ уьруьви мен, аьлемет тыныклык пан карсы алды. О, кайтип онынъ Москвадан уьйине кайтканда басы айланатаган эди сосы тыныклыктан! Ама неше йыллар ишинде ол коьп юруьвден туьрленислерге уьйренген. Куьннинъ коьзи йогарыдан яга эди. Мине Сулактынъ биринши уьйлери. Ол бетон коьпирден оьтти. Сулак буьгуьн оьзининъ сувын рахатлык пан актыра эди. Эм сув, уьйкен таслардан оьтип, шорылдайды. Кадрия йылга уьстинде бираз турды да, сонъ коьпир мен кетти. Коьпир мен йылга уьстиннен кетип, онынъ ягасы ман барды. Йылгага туьсетаган маштак ер тапты. Балыкшылардынъ сырлы ери болар. Соны ман йылга ягасына келди эм бир авырлык пан бийик оьленге туьсти. Коьзлериннен коьзяслар актылар. Баслап аста-акырын, сессиз, сонъ аьр бир янъы толкын ман Кадриядынъ коьзяслары сав каркырасын йылавдан дирилдеттилер. Калын оьленге Кадриядынъ коьзяслары туьстилер. Шешекей болса онынъ коьзясларынынъ авырлыгыннан куьшсиз сескене эди. Кадрия тенъизде карт пан коьрискен куьннен алып коькирегине толган дертти босатты. Кадрияга енъил болды, ол баьпишин шешип, йылгага кирди. Сув салкын эди, Кадрия энъкейип бетин йылга сувы ман ювды. Эм ол, увысына сувды толтырып алып, юзине янастырып, ызгы авыр ойларын ювып тайдырмага суьйгендей болып, бетин юва берди. Сол коркынышты Сулак пан ювып тайдыраяктай болды. Йылгага бир затлар айтып, энъ аьсирет аьдемлерге айтып болмайтаган сырлары ман боьлискендей болып, сыбырдай эди. Табиатта Кадрия аьр заман да тириликти коьретаган эди. Ол терекке янасып оны кушаклап, коьпке дейим соьйлемеге болатаган эди. Айванлар ман ол, тап аьдемлер мен соьйлегендей болып, соьйлейди. Мине энди Сулак та онынъ исси сыбырдавын ютып, сувынынъ шорылдавы ман алып бара эди. Кадрия йылгадан шыгып, баьпишин кийип, дорбасын алып, сув ман аманласып, коьзлерин юмды. Сонъ ол сумкасыннан темир бир маьнетти алып, йогарыга атып, сувга таслады. Йылга уьсти куьрсинип, буьлк-буьлк этип, маьнетти алды. Кадрия ягага коьтерилип, авылга карап кетти. Ол авага билинмеген енъил юриси мен, юзине куьлки толып бара эди. Мине миллет оьрнеклери мен биринши уьйлер коьриндилер. Коьбисинше азбарларды Сулакта уьйкен таслардан цемент пен кум косып эткенлер. Кадрияга сосындай азбарлар бек ярайтаган эди. Тас азбарлы орам ман юргенде, Кадрияга ол тав туьбиндеги эски авылдай болып коьринетаган эди. Кавказ хатынлар басларында тартатаган енъил оьткин коьк явлыклар ман. Колларында болса, Дагестаннынъ усталары ясаган билезиклер, юзиклер. … Мине Аминат пан Султаннынъ темир азбары. Кадрия капыды ашып, йигерсиз кирди. Аминатта ол уьш йылдан бери болган йок эди. «Аминат! Аминат!» – деп кышкырды ол кенъ азбарда. Азбарды карап шыкты. Сол баягы Аминат оьтпек писиретаган, варенье, кыска азык этетаган пеш, сонъ узын язгы ашханадынъ тамына тирелген коьтерме. Навес тамында Султаннынъ атасынынъ уьйкен иери, уьйшиликке керек ез лаьгенлер илуьвли. Уьйден Аминат шыкты. Кадрияды коьрип, ол суьйингеннен юрип бараятып колларын булгап, онынъ алдына шапты. Кадрияды кушаклады, онынъ тавысы куваныштан дирилдеди, коьзлери сувландылар. – Кадрия, аявлым меним, бирден келип калдынъ. Ай, не уьшин турамыз. Уьйге барайык, – Аминат юреги толганнан айтпага соьз де таппай калды. Ол Кадрия ман бирге Москвада Горький атындагы адабият институтында окыган эди. Бирге яшап, аьптели-синълилердей болып калдылар. Аминат кара соьз бен язады, ол хикаетлер (повесть), Дагестаннынъ данъклы аьдемлери акында хабарлар, макалалар язады. Анасы авырганнан себеп, ога уьшинши курста институтты тасламага туьсти. Уьйде Аминаттан баска тагы да алты бала бар. Ол Сулак мектебинде орыс тил окытувшысы болып ислей эди. Аминат, Кадрияды кушаклап, уьйдинъ уьйкен боьлмесине киргизди. Оьзи ашхана боьлмеге кирип, чайникти салды. Холодильниктен (сувыткыштан) этти шыгарып, кувыраяк болып уватып баслады. Ол баьри затты тез сулыбы ман этетаган эди. Сонъ ол, Кадриядынъ янына келип олтырып, лайым каравы ман карады, не шаклы оьктемсуьв, суьйим, куваныш бар эди онынъ коьзлеринде. – Султан, балалар кайда? – деп сорады Аминаттан Кадрия. – Балалар анамда, Султан куллыклары ман Кизилюртка кеткен. А сен нешик, Кадрия? Неге ди сенинъ коьзлеринъ мунълы, бир зат болдыма? – деп навасызланды Аминат. Кадрия ойланды да: «Бириншилей, ашханада бир зат куьйип ятыр» деп, басын сол боьлмеге карап ийзеди. Аминат ашханага карап ювырды. Кадрия турып, уьндириктеги туьймебаска янасты. Колына алып, сол колы ман онынъ оьрнеклери уьстиннен юритти. Не болды? Бир зат та болмады. Ол йок, мен оны Сулакта калдырдым… Сонъ ол ашханага кетти, онда кирмей: «Аминат, мен бавга кеттим!» – деп кышкырды. Султан ман Аминаттынъ бавы сондай да аьруьв эди. Мине ол сокпак пан бав ишинде юреди. Алма терек, куьннинъ коьзине, таьтли сувына толган кызыл увыртлы алмаларын ога созады. Оьткин коьк туьсли коьгемлер, куьрегелер, шабдаллар, шылма, аьлбели тереклер – баьри емислер де ийиледилер. Да, бай бавы бар олардынъ. Кадрия, бир алмады колына алып, айландырып, кран астында ювды, тиследи. Онынъ ап-ак тислеринде алма хрусталь кимик тавысын шыгарды. Аминат кишкей кедесининъ кужырлы хабарын Кадрияга айтып, экевлери куьлип, кайтып уьйге кирдилер. Туьски мезгил ас ашаятырганда да эки хатын арасында сырлы хабар аста-акырын барды. Аминат: «Мен ызгы заманларда окыйман сенинъ ятлавларынъды, олар мунъшылыкка толы, Кадрия. Сен оьзинъ де буьгуьн айран кимик ак. Белки, кыйнайтаган затынъ болса, боьлис, экевимизге бирге коьтермеге енъил болар». Кадрия: «Туьнегуьн туьн ортасында эсигиме занъ соктылар. Мен бек корктым. Бир де бир заттан да коркпайтаган эдим. Сосы коркыныш квартирамда калды. Эки куьннен анам келеек. Аминат, мен сизде калайым эки куьн». Аминат: «Кадрия, неге сорайсынъ, кал, аьши. Сага бизим эсик дайым да ашык, билесинъ ше. Белки, эсик пен саскандырлар?» – деп навасызланып ойланды. Кадрия темады авыстырды: «Бир йыл артта сенинъ хабарынъды окыдым. Аьли болса олар йок болдылар, не уьшин койдынъ язувды?». Аминат: «Да, бу балалар ман, уьй куллыгы ман бир зат сама язып боласынъма? Эртен турасынъ, сыйырлар, анъ, сонъ балалар уянадылар, ашатасынъ, балалар бавына элтейсинъ. Сонъ тагы да мал, кешки мезгил ас, кир, куллыкка планлар язув. Уйкламага да заман етпейди». Кадрия: «Аминат, Гаванадан сага не аькелейим?». Аминат: «Гаванадан? А сен онда барасынъма? Кашан?». Кадрия: «Савдуныялык он биринши яслар фестивалине тамбыз айында». Аминат ериннен турып: «Кадрия, сен – меним оьктемлигим, калай суьйинемен сен уьшин. Ой, калай аьруьв хабар. Мага бир зат та керек тувыл, Кадрия, балаларга ойыншык аькелсенъ, болады», – деп, ол энди Кадрияды кушаклап, увыртларыннан оьбе эди. … Соьйтип рахатлы авада оьттилер Кадриядынъ эки тыншаюв куьнлери. Сосы эки куьн ишинде Султан оны тавга, Сулакка, Сарыкумга элтеди… … Кадриядынъ Айлы уьш куьни оьтти. Доьртинши Айлы куьни етти. Кадрияды йолга салмага Султан, Аминат эм олардынъ кардашлары шыктылар. Султан емислерге толган дорбаларды ыслаган. Автобус етти. Кадрия автобуска олтырды. Султан дорбаларды киргизди, Кадрияга куьлемсиреди, аманласып шыкты. Автобус козгалды, йолга салувшылар Кадрияга колларын булгадылар. Автобуста Кадрия Аминаттынъ соьзлерин эсине алды: «Янъыларда бизим яратувшылык интеллигенциямыздынъ делегаты конференцияда Дагестаннынъ язувшылары эм шаирлери мен коьристи. Махачкаладан ол сукланып, даьвренип кайтты. Тек сенинъ акынъда айтып турды…». … Конференция уьш саьат болды. Кадрия президиумда Расул Гамзатов пан Фазу Алиевадынъ янында олтырды. Бирден ога кесек кагыт бердилер. Ол буькленген кагытты алып окыды: «Биз, Ногай яратувшылык интеллигенциясынынъ агзалары, Сизди, Кадрия, шоьл кызын, хош коьрип аламыз, суьйинемиз Расул Гамзатовтынъ янында олтырганынъызга». Терме. Эсик орынына илинген оьрнекли кийгиздинъ онъ бетинде ошак, онынъ астында туьтинлескен тезеклер. Терме ортасындагы шанъырактан туьтин юка йылгырып, ашык коькке тартылады. Ошак касында уьш туяклы олтырадынъ уьстине ясыл каптал кийген яс хатын олтырып, кой май ман бавырсаклар писиреди. 

  (ызы болаяк).