Китаплери – яшав бияласы
ДР Халк Язувшысы, РФ эм ДАССР ат казанган маданият куллыкшысы, ногайымыздынъ талаплы кызы Бийке Исхак кызы Кулунчаковадынъ 80 - йыллыгына багысланып быйыл республикамызда, Ногай районда туьрли шаралар оьтедилер. Айтпага, язувшыдынъ мерекесине багысланган аьлемет йолыгыс оьтти янъыларда А-Х.Джанибеков атындагы мектебинде де. Оны мектеб китапханасы уйгынлады. Кешликти китапхана куллыкшысы Гульнара Агаспарова ашып юритти. Ол бу куьнги мектебтинъ сыйлы конагынынъ шыгармалары бизди узак заманларга коьширетаганын, соларда биз оьзимизди болмаса, таныс келбетлерди: конъысыларымызды, тенъ-досларымызды, уьйкен несилди, ата-ана ман балалар катнасларын, соны ман бирге алдынгы заманнынъ аьдетлерин толыша коьрсететаганын, онынъ соьз усталыгы эм каьмбиллигин белгиледи. Шара барысында Бийке Исхак кызы оьзининъ яшавынынъ аьлемет тарихи мен боьлисти. Ол адабиятка, Язувшылар союзына туьсуьв мен байланыслы йолы, яшавында раскан кыйынлыкларды оьткени акында хабарлады. Йыйылган окытувшылар сыйлы конакты бир тыныста тынъладылар. Онынъ яшав сулыбы ман боьлисуьви, аьр бир маслагаты оларга баалы эди. Яшав йолы акында хабарын тынълаган сонъ, йолыгыс катнасувшылары мунавдай ойга келгенин билдирдилер: шыгармалардынь бас келбети – йигерли, кайратлы, оьз халкын, онынъ аьдетлерин терен билген кыскаяклыды автор оьз яшавыннан алгандай. Бу куьнги кешликте Бийке Кулунчаковадынъ «Тенъ болганда соьйлермиз», «Тунъгыш», «Казбек», «Боз торгай», «Бир аьелде», «Меним балалыгымнынъ орамы» эм баска хабарлары ман повестлери, ятлавлары акында айтылды. Терен ойлы шыгармаларынынъ бас геройларынынъ бактылары, касиетлери каралды. Окытувшылардынъ коьптен бери оларды кызыксындырган соравларын авторга бермеге амалы болды. Йолыгыс катнасувшылары Бийке Исхак кызынынъ шыгармаларын кайтип суьйип окыганларын, олар бек енъил, анъламлы этип язылганын уьйкен сукланув ман белгиледилер. Окытувшылар «Казбек» повести орысшага коьширилмегеннен тура, язувшыдынъ шыгармаларынынъ кайсы геройлары яшавдан алынган, кайсылары ойлап шыгарылганы ман байланыслы болган соравларын бердилер. Соьйтип сыйлы конак эм окытувшылар арасында сенимликке, сыйга бийленген байланыс туьзилди. Кешликте Ногай адабиятында яслар акында бек аз шыгармалар язылганы да белгиленмей калмады. Яслар акындагы коьп болмаган повестлерининъ бириси «Казбек» болады. Бийке Исхаковна «Казбек» повестин мектебте ислеген биринши йыл, 8-нши класс окувшыларын окыткан заманда язганы ман боьлисти. Язувшыдынъ соьзлери мен, олардынъ юреклеринде де биринши таза суьйими бийлейтаганы окытувшысына белгисиз тувыл эди. Сол йылларда ногай эм баска халк язувшыларына, ана тилин окувшылар ийги билсин деген ниетте, тек тувган тилинде язбага керек болган. Сога коьре СССР Язувшылар союзынынъ агзасы куьндиз ислеп, кешелерде оьзининъ шыгармаларын орыс тилине коьширген. Уьйкен оькинишке, орыс тилине коьширилген «Казбек» повестининъ колязбасы онда сакланмаган, йок болган. «Казбек» повестин тек меним тувыл, бир неше несил ногай яслары бас геройларынынъ бактысы уьшин юреклери телезип, окыганлар. Мунда – биринши таза суьйим, сол аьлемет сезимнинъ куьши, ястынъ туьз йолына туьсуьвининъ бас себеби. Бу повесть аьр кимге де ювык болар, неге десе аьр биревдинъ яшавында биринши суьйими болган. Казбек пен Зухрадынъ катнасларыннан оьзгелей, окувшыды кедеге оьгей анасынынъ катылыгы да бек кыйналдырган. Аьр бир аьдемнинъ оьз бактысы, касиети эм юреги. Сога коьре яшавда оьгей ана ман балаларынынъ арасында йылы катнаслар да туьзиледи. Арада ол балалары уьшин каьр шеккен, оларга суьйимин савкатлаган ялгыз кыскаяклы да болмага болады. Мен юрегимде коьптен бери сыйлы Бийке Исхаковнага баска, суьйип билген оьгей ана акында шыгарма язбага тилек салмага мырадым бар эди. Тек йыйылган окытувшылар язувшыга келеектеги ойлары ман боьлиспеге тилек салынганда, ол уьйкен шыгарма язбага ниети йок экенин айтты. Сога коьре, меним де тилегимди айтпага йигерим етпеди. Йолыгыс барысында Бийке Исхаковнага каратылган йылы соьзлерин мектеб етекшиси Курасхан Ярикбаева, педагогикалык исининъ ветераны Зухра Мавлимбердиева, окытувшылар Фарида Отевалиева, Джамиля Аманбаева, Лейла Сагиндикова, Лейла Терекбаева айттылар. Диана Ахмедова шаирдинъ орысшага коьширилген ятлавын окыды. Йырга айланган бир-неше шыгармаларын Зухра Умаровна йыйылганларга телефон аркалы эситтирип, Бийке Исхак кызына олар биревге багысланып язылганма экенин сорады. Йолыгыс онынъ аьр бир катнасувшысын анъ-эдап яктан байытып, балалыгын, яслыгын эсине салып, коьптинъ акында ойлатып озды.
Нурият Кожаева. Суьвретте: йолыгыстан коьринис.